Kısa cevap: alarm vanası, sprinkler tesisatının girişindeki, çek valf gibi çalışan ana vanadır. Normalde kapalı durur ve sistem tarafındaki basınçlı suyu tutar; bir başlık açılıp su akmaya başlayınca klapesi kalkar, suyun bir kısmını alarm hattına göndererek su motorlu gongu çaldırır ve basınç anahtarı üzerinden yangın paneline sinyal verir. Boruları sürekli su dolu olan ıslak sistemde ıslak alarm vanası, boruları basınçlı hava dolu olan kuru sistemde kuru alarm vanası kullanılır.
Alarm Vanası Ne İşe Yarar?
Sprinkler tesisatı bölümlere ayrılır ve her bölümün girişinde bir kontrol vana istasyonu bulunur. Alarm vanası bu istasyonun kalbidir; etrafındaki kesme vanası, manometreler, test ve drenaj vanaları, gecikme hücresi, basınç anahtarı ve gongla birlikte bir set oluşturur. Bu setin dört görevi vardır:
- Su kaynağını tesisattan ayırmak ve gerektiğinde tesisatı kapatıp boşaltabilmek,
- Tesisatta su akmaya başladığını algılamak,
- Akışı hem mekanik (gong) hem elektrikli (basınç anahtarı) olarak duyurmak,
- Tesisatın basıncını göstermek ve periyodik testlerin yapılabilmesini sağlamak.
Islak Alarm Vanası Nasıl Çalışır?
Islak alarm vanasının içinde, oturma yüzeyine yaslanan bir klape bulunur. Klape bir çek valf gibi çalışır: su yalnız sistem yönüne geçebilir. Bekleme durumunda vananın iki tarafı da basınçlıdır ve sistem tarafındaki manometrenin giriş tarafındakinden biraz yüksek göstermesi normaldir; şebekeden gelen kısa basınç yükselmeleri klapeden geçip sistem tarafında hapsolur.
Bir başlık açıldığında sistem tarafından sürekli su çekilmeye başlar ve klape oturma yüzeyinden kalkar. Oturma halkasındaki kanal açığa çıkar; suyun bir kısmı bu kanaldan alarm hattına geçer. Alarm hattındaki su önce gecikme hücresini doldurur, ardından basınç anahtarını kapatır ve su motorlu gongu döndürür.
Gecikme hücresi ne işe yarar?
Şehir şebekesine ya da basıncı değişken bir kaynağa bağlı tesislerde, kısa basınç dalgalanmaları da klapeyi bir an için kaldırabilir. Gecikme hücresi (retard chamber), alarm hattına giren bu kısa süreli suyu küçük bir tahliye deliğinden boşaltarak yanlış alarmı önler; ancak sürekli bir akış, yani gerçek bir başlık açılışı hücreyi doldurur ve alarmı verir. Tipik bir hücrenin hacmi birkaç litredir ve tahliye deliği yaklaşık 3 mm çaplıdır.
Trim Seti: Vananın Etrafındaki Parçalar
| Parça | Görevi ve kuralı |
|---|---|
| Ana kesme vanası | Tesisatı su kaynağından ayırır; saat yönünde kapanır, açık/kapalı göstergesi vardır, açık konumda kilitlenir ya da izleme anahtarıyla panele bağlanır |
| Giriş manometresi | Vananın hemen girişinde; su kaynağının basıncını gösterir |
| Çıkış manometresi | Vananın hemen çıkışında; tesisatın basıncını gösterir |
| Alarm test vanası | 15 mm; tesisatı boşaltmadan alarm hattına su verip gongu ve basınç anahtarını dener |
| Gecikme hücresi | Basınç dalgalanmalarından doğan yanlış alarmı önler |
| Basınç anahtarı | Alarm hattı basınçlanınca yangın paneline sinyal verir |
| Su motorlu gong | Elektriksiz, suyla dönen alarm zili; dış duvarda |
| Ana drenaj vanası | Tesisatı boşaltır ve su kaynağının akış testinde kullanılır; düşük tehlikede en az 40 mm, diğer sınıflarda en az 50 mm |
| Uzak test vanası | Hidrolik olarak en uzak noktada, tek başlığın debisini taklit eder; suyun uca ulaştığını ve alarmın geldiğini gösterir |
TS EN 12845 manometrelerin ölçek aralığını da tanımlar: bölüntüler en fazla 0,2 bar (ölçeği 10 bara kadar olanlarda) ya da 0,5 bar olmalı, ölçek en yüksek basıncın yaklaşık 1,5 katını göstermelidir. Standart, alarm vanası setinden sonra kesme vanası konmasına ancak o vana izleniyorsa izin verir.
Su Motorlu Gong Kuralları
Gong, alarm hattından gelen suyun döndürdüğü küçük bir türbinle çalışan mekanik bir zildir. TS EN 12845’e göre:
- Her alarm vanası setinde bir gong ve bir elektrikli uzak alarm bulunur; aynı vana odasındaki ıslak vanalar tek gongu paylaşabilir, bu durumda her vanaya hangisinin çalıştığını gösteren bir gösterge konur.
- Gong, binanın dış duvarının dışına konur ve ekseni vana bağlantısından en fazla 6 m yukarıda olur.
- Gong hattı 20 mm galvaniz çelik ya da demir dışı metal borudur; eşdeğer uzunluğu 25 m’yi geçemez ve her yön değişimi 2 m sayılır.
- Motorun önüne temizlenebilir bir süzgeç konur; hattın bina içinde bir kesme vanası ve küçük delikli kalıcı bir drenajı olur.
- Haftalık kontrolde gong en az 30 saniye çaldırılır.
Kuru Alarm Vanası Nasıl Çalışır?
Donma riski olan yerlerde borular su yerine basınçlı havayla dolu tutulur; vananın giriş tarafında basınçlı su, çıkış tarafında basınçlı hava bekler. Kuru alarm vanası diferansiyel ilkeyle çalışır: klapenin hava tarafındaki yüzeyi su tarafındakinden çok daha geniştir, bu yüzden görece düşük bir hava basıncı çok daha yüksek bir su basıncını kapalı tutabilir. Tipik oran 5,5:1 ile 6:1 arasındadır.
Bir başlık açıldığında hava dışarı kaçar, hava basıncı açma basıncının altına düşer ve klape kalkar; su boruları doldurup açılan başlığa ulaşır. Büyük hacimli tesisatlarda bu sürenin kısaltılması için vanaya bir hızlandırıcı (ani hava kaybını algılayıp vanayı erken açtıran cihaz) ya da egzozcu (havayı hızla atmosfere boşaltan cihaz) eklenir. Hava basıncı sürekli bir kompresörle korunur ve düşük hava basıncı alarmı zorunludur. Kuru sistemin kurallarını ve nerelerde gerektiğini kuru borulu sprinkler sistemi sayfasında ayrıntılı anlattık.
Islak ve Kuru Alarm Vanası Farkı
| Islak alarm vanası | Kuru alarm vanası | |
|---|---|---|
| Borularda ne var? | Basınçlı su | Basınçlı hava ya da azot |
| Nerede kullanılır? | Isıtılan bütün hacimler | Donma riski olan ya da çok sıcak (70 °C üzeri) hacimler |
| Çalışma ilkesi | Çek valf: sürekli akışla klape kalkar | Diferansiyel: hava basıncı düşünce klape açılır |
| Suyun başlığa ulaşması | Anında | Gecikmeli; hızlandırıcıyla kısaltılır |
| Ek ekipman | Gecikme hücresi (değişken basınçlı kaynakta) | Kompresör, hava alarmı, hızlandırıcı ya da egzozcu |
| Başlık tipi | Her tip | Yalnız upright ya da kuru sarkık |
Baskın (Deluge) ve Ön Tepkili Vanalar
İki özel vana tipi daha vardır. Baskın (deluge) vanası, bütün başlıkları açık bir tesisatı besler ve bir algılama sistemiyle ya da elle açılır; vana açıldığında suyu tüm başlıklardan aynı anda verir. Ön tepkili (pre-action) sistemlerde ise boru kurudur ve su, bir algılama sistemi alarm verdiğinde borulara dolar (TS EN 12845’in B tipinde bir başlık açılıp hava basıncı düştüğünde de). Bu vanaları deluge vana ve ön tepkili sprinkler sistemi sayfalarında ayrıca ele aldık.
Bir Alarm Vanası Kaç m² Korur?
TS EN 12845’te ıslak ve ön tepkili tesisatta tek bir alarm vanası setinin koruyabileceği en büyük alan tehlike sınıfına göre verilir: düşük tehlikede 10.000 m², orta tehlikede (içindeki düşük tehlikeli alanlar dahil) 12.000 m², yüksek tehlikede (içindeki orta ve düşük tehlikeli alanlar dahil) 9.000 m². Kuru tesisatta sınırı alan değil boru hacmi belirler; ayrıntısı kuru borulu sprinkler sistemi sayfasında. NFPA 13’te sınır kat başına tanımlıdır: bir kattaki alan düşük ve orta tehlikede yaklaşık 4.800 m², yüksek tehlike ve depolamada yaklaşık 3.700 m² olabilir. Alan sınırı, bir arıza ya da bakım sırasında tek bir vananın kapatılmasıyla korumasız kalacak alanı sınırlamak içindir. Büyük tesislerde bu yüzden birden fazla vana seti kurulur ve her set ayrı bir bölgeyi besler.
Islak ve Kuru Alarm Vanası Neye Göre Seçilir?
Alarm vanası katalogdaki çok satan modele bakılarak seçilmez; önce hangi sistemin kurulacağı, ardından hidrolik hesap ve şartname belirler. Seçimde bakılan başlıca ölçütler şunlardır:
| Ölçüt | Neye bakılır? |
|---|---|
| Sistem tipi | Isıtılan hacimde ıslak vana; donma riski olan ya da 70 °C’yi aşan hacimde kuru vana; kazara suyun ağır zarar vereceği yerde ön tepkili vana; açık başlıklı, bütün alanın birden ıslatılması gereken yerde deluge vana. |
| Çap | Kolon çapı ve tasarım debisi hidrolik hesapla bulunur; vanadan geçişte akış hızı 6 m/s’yi aşmamalıdır. Raf içinde 50’den fazla başlık besleniyorsa raf içi başlıklar için en az DN100 ayrı bir vana seti kurulur. |
| Basınç sınıfı | Vana setinin anma çalışma basıncı, pompanın kapalı vana basıncı dahil sistemin göreceği en yüksek basınçtan düşük olamaz. Yüksek binalarda bu, daha yüksek basınç sınıfı ya da basınç bölgelemesi demektir. |
| Basınç kaybı | Üreticinin verdiği eşdeğer boy ya da kayıp eğrisi hidrolik hesaba girer. Veri yoksa TS EN 12845’in tablosu kullanılır: DN150’de klapeli bir vana 7,2 m, mantar tipi ise 35 m eşdeğer boy sayılır. |
| Bağlantı ve konum | Flanşlı ya da yivli uç, boru sistemine göre seçilir; vana, belgesinde denendiği konumda (dikey ya da yatay) kurulur. |
| Trim ve alarm | Manometreler, test ve drenaj vanaları, vananın belgesinde tanımlı trim setinden gelir; basıncı dalgalanan şebeke beslemesinde bu sete gecikme hücresi eklenir. Gong EN 12259-4’e göre belgeli olur; aynı vana odasındaki ıslak vanalar, her birinde çalıştığını gösteren bir gösterge bulunmak şartıyla tek gongu paylaşabilir. Uzaktan alarm için basınç anahtarı ya da, yalnız ıslak sette, EN 12259-5’e uygun akış anahtarı kullanılır. |
| Belge | Islak sette EN 12259-2’ye, kuru sette EN 12259-3’e göre CE işareti ve performans beyanı; NFPA’ya göre tasarlanan projede UL listesi (ıslakta UL 193, kuruda UL 260) ya da FM onayı (sınıf 1041, 1021); sigortacı şart koşuyorsa VdS ya da LPCB belgesi. |
Kuru Vana Seçerken Ek Ölçütler
- Hava kaynağı: kompresör ya da azot jeneratörü olabilir; havanın ne basınçta tutulacağını vananın üreticisi belirler, basınç düştüğünde sesli ve görsel alarm gelir. Kompresör debisini kuru borulu sprinkler sistemi sayfasındaki araçla hesaplayabilirsiniz.
- Vananın arkasındaki hacim: hızlandırıcı ya da egzozcu kullanılmayan bir kuru vana, düşük ve orta tehlikede en çok 1,5 m³ boru hacmini besleyebilir; yüksek tehlikede bu düzene izin verilmez. Hızlandırıcı ya da egzozcuyla sınır düşük ve orta tehlikede 4,0 m³, yüksek tehlikede 3,0 m³ olur (TS EN 12845 Tablo 18). Daha büyük hacim ancak ilk başlık açıldıktan sonra suyun 60 saniyeden kısa sürede aktığı hesapla ve uzak test vanasındaki denemeyle kanıtlanırsa kabul edilir; kanıtlanamazsa tesisat birden fazla vanaya bölünür.
- Başlık uyumu: kuru tesisatta yalnız dik (upright) ya da kuru sarkık başlık kullanılır ve hızlı tepkili başlık seçilmez.
- Yeniden kurma: kuru vana açıldıktan sonra üreticinin talimatıyla yeniden kurulur; bu talimat ve işi yapacak personel bakım planına yazılır.
Şartnameye girecek maddeleri hazır hâlde sprinkler teknik şartnamesinin alarm vana istasyonları bölümünde, EN 12259 bölümlerini ve UL/FM karşılıklarını EN 12259 standart serisi sayfasında bulabilirsiniz.
Kurulumda Dikkat Edilecekler
- Vana odası: sıcaklığı 4 °C’nin altına düşmeyen, kilitli ama itfaiyenin kolayca ulaşabileceği bir oda; kapısında içinde ne olduğu yazar.
- Montaj yönü: vana, üreticinin föyündeki yönde (çoğunlukla dikey, su aşağıdan yukarı) takılır.
- Drenaj: ana drenaj vanasının suyu, tam debide akıtılabileceği bir tahliyeye bağlanır; çıkışı yerden en fazla 3 m yüksekte olur.
- Basınç: test dışında ekipmandaki basınç 12 barı aşmamalıdır.
- Panele bağlantı: BYKHY’ye göre sprinkler ve algılama sistemi birlikte varsa alarm vanası setleri ve akış anahtarları yangın alarm sistemine bağlanır, kesme vanalarının izleme anahtarları sürekli denetlenir.
Periyodik Kontrol
Haftalık kontrolde manometreler okunur, gong alarm test vanasından çaldırılır ve basınç anahtarının panele sinyal verdiği görülür. Kuru vanalarda altı ayda bir vananın kendisi çalıştırılarak denenir. Bütün periyotlar sprinkler bakımı sayfasındaki çizelgede yer alıyor. Islak ve kuru alarm vanası setlerini ıslak alarm vanası seti ve kuru alarm vanası seti ürün sayfalarında inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Alarm vanası nedir?
Sprinkler tesisatının girişinde bulunan, çek valf gibi çalışan ana vanadır. Bir başlık açılıp su akmaya başladığında alarm hattına su göndererek su motorlu gongu çaldırır ve basınç anahtarı üzerinden yangın paneline sinyal verir.
Islak alarm vanası nasıl çalışır?
Vananın içindeki klape bekleme durumunda kapalıdır. Bir başlık açılınca sistem tarafından sürekli su çekilir, klape kalkar ve oturma halkasındaki kanaldan alarm hattına su geçer; su gecikme hücresini doldurduktan sonra basınç anahtarını kapatır ve gongu döndürür.
Islak ve kuru alarm vanası arasındaki fark nedir?
Islak vanada borular sürekli su doludur ve vana çek valf gibi çalışır. Kuru vanada borular basınçlı havayla doludur; vana diferansiyel ilkeyle çalışır ve hava basıncı düşünce açılır. Kuru vana donma riski olan yerlerde kullanılır ve kompresör ister.
Gecikme hücresi ne işe yarar?
Şebeke basıncındaki kısa dalgalanmaların klapeyi bir an kaldırıp yanlış alarm vermesini önler. Kısa süreli suyu küçük bir delikten boşaltır; ancak gerçek bir başlık açılışındaki sürekli akış hücreyi doldurur ve alarm verilir.
Bir ıslak alarm vanası kaç m² alanı korur?
TS EN 12845’te ıslak ve ön tepkili tesisatta düşük tehlikede 10.000 m², orta tehlikede 12.000 m², yüksek tehlikede 9.000 m². NFPA 13’te sınır kat başınadır: düşük ve orta tehlikede bir katta yaklaşık 4.800 m². Kuru tesisatta sınırı boru hacmi belirler.
Alarm vanası neden yanlış alarm verir?
En sık sebep, şebeke basıncındaki dalgalanmaların klapeyi kaldırmasıdır; gecikme hücresinin tahliye deliği tıkalıysa bu dalgalanmalar alarma dönüşür. Klapenin oturma yüzeyindeki kir ya da aşınma ve ayarı kaymış bir basınç anahtarı da yanlış alarm üretebilir.
Alarm vanası nasıl seçilir?
Önce sistem tipi belirlenir: ısıtılan hacimde ıslak, donma riski olan ya da 70 °C’yi aşan hacimde kuru vana. Ardından çap ve basınç kaybı hidrolik hesapla, basınç sınıfı sistemin göreceği en yüksek basınca göre seçilir; vana, trim ve alarm donanımıyla birlikte belgeli bir set olarak alınır.
Alarm vanasında hangi belgeler aranır?
Islak vana setinde EN 12259-2’ye, kuru vana setinde EN 12259-3’e göre CE işareti ve performans beyanı aranır. NFPA’ya göre tasarlanan projelerde UL listesi (UL 193 ya da UL 260) ya da FM onayı (sınıf 1041 ya da 1021), sigortacı şart koşuyorsa VdS ya da LPCB belgesi istenir.