Kısa cevap: yangın tüpleri içlerindeki söndürme maddesine göre ayrılır ve piyasada sekiz türle karşılaşırsınız: çok maksatlı ABC tozlu (KKT), BC tozlu, CO2'li, köpüklü, su bazlı (su sisi dâhil), ıslak kimyasallı (F sınıfı), D sınıfı metal tozlu ve temiz gazlı. Bir tüpün hangi yangında kullanılacağını adı değil etiketi söyler: sınıf piktogramları ile “43A 233B C” gibi değerler tüpün hangi yangında kullanılacağını gösterir: A ve B'nin önündeki sayı, tüpün standart deneyde söndürdüğü yangının büyüklüğüdür; C harfi ise deneyle değil, üreticinin kararıyla konur.
Tür ve Yangın Sınıfı Tablosu
Sınıflar TS EN 2'den gelir: A katı madde, B yanıcı sıvı ya da eriyince sıvılaşan madde, C yanıcı gaz, D yanıcı metal, F pişirme yağı. BYKHY Madde 4 yalnız A–D'yi tanımlar; elektrik yangını ise ayrı bir sınıf değildir. Sınıfların örneklerle anlatımı yangın sınıfları sayfasında.
| Tür | Katı (A) | Sıvı (B) | Gaz (C) | Metal (D) | Pişirme yağı (F) | Enerjili ekipman |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ABC tozlu (çok maksatlı KKT) | Evet | Evet | Evet | Hayır | Tehlikeli | Etiketteki sınırla |
| BC tozlu | Hayır | Evet | Evet | Hayır | Tehlikeli | Etiketteki sınırla |
| CO2'li | Hayır | Evet | —¹ | Hayır | Tehlikeli | Etiketteki sınırla |
| Köpüklü (AFFF, florsuz vb.) | Evet | Evet | — | Hayır | Etikette F varsa | Etikete bağlı² |
| Su bazlı (su, katkılı su, su sisi) | Evet | Etikette B varsa | — | Hayır | Etikette F varsa | Etikete bağlı² |
| Islak kimyasal (F sınıfı) | Etikette A varsa | Etikette B varsa | — | Hayır | Evet | Dielektrik deneyi zorunlu |
| D sınıfı metal tozlu | Hayır | Hayır | Hayır | Uygun olduğu metalde³ | Hayır | — |
| Temiz gazlı (kalıntısız) | Etikette A varsa | Etikette B varsa | — | Hayır | Etikette F varsa | Etiketteki sınırla |
“—”: standart bu türe C işareti öngörmez. ¹ C piktogramı yalnız tozlu tüpe konur; BYKHY 99/1 ise C sınıfı için tozlu veya karbondioksitli cihaz sayar. ² Dielektrik deneyinden geçmeyen su ve köpük bazlı tüp enerjili ekipmanda kullanılmaz. ³ Standartta D için deney yangını yoktur.
Türler Tek Tek
ABC tozlu (çok maksatlı kuru kimyevi toz, KKT)
Toz, alevdeki yanma tepkimesini keserek söndürür; ABC tozu katı yangınında da değer alacak biçimde üretilir. Yönetmeliğin adet hesabı 6 kg'lık kuru kimyevi tozlu tüp üzerinden yapılır. Sakıncası kalıntıdır: toz odanın her köşesine yayılır, elektronik kartlara ve makine yataklarına girer.
BC tozlu
Yalnız sıvı ve gaz yangını içindir; katı maddede değer taşımadığından etiketinde A piktogramı yer almaz.
CO2'li
Karbondioksit, yanan yüzeyin çevresindeki oksijeni seyrelterek söndürür ve iz bırakmaz; pano ve sunucu yanında bu yüzden tercih edilir. Standart CO2'li tüplere yalnız B değeri verir ve yalnız iki dolum tanımlar: 2 kg ve 5 kg; kor yapan katı yangınında alev sönse bile yangın yeniden başlayabilir. Basınç göstergesi aranmaz, doluluk tartıyla anlaşılır. Huni boşalırken çok soğur; hortum ucundaki huni, tutamağından tutulur.
Köpüklü (AFFF ya da florsuz köpük)
Su ile köpük konsantresinin karışımıdır: katıyı soğutur, yanıcı sıvının yüzeyini örterek yükselen buharın alevle buluşmasını keser, bu yüzden A ve B değeri alabilir. Alkol, aseton gibi suyla karışan (polar) çözücülerde ancak etiketinde “Polar çözücülerde de kullanıma uygundur.” yazıyorsa kullanılır. Standart köpüklüyü de su bazlı tüp sayar.
Su bazlı (su, katkılı su, su sisi)
Katı yangınını soğutarak söndürür; katkılı modeller B değeri de alabilir, su sisi modelleri suyu çok ince damlacıklarla verir. BYKHY 99/1 A sınıfı için “sulu” cihazı sayar ve hastane, huzurevi, anaokulu gibi yerlerde sulu ya da temiz gazlı cihazı tercih ettirir. Donmaya karşı koruması olmayan model +5 °C'nin altında kullanılmaz.
Islak kimyasal (F sınıfı)
Standartta “sulu kimyasal” diye geçer: kızgın yağla tepkimeye girip yüzeyde sabunumsu bir tabaka oluşturur, yağı soğutur ve yeniden tutuşmayı geciktirir. Etiketinde 5F, 25F, 40F ya da 75F gibi bir değer bulunur; bazı modeller A ya da B değeri de taşır.
F sınıfı tüp, ticari mutfakta davlumbaz sisteminin yerini tutmaz. BYKHY Madde 57/1, konut dışındaki belirli mutfaklarda (AVM ve yüksek bina mutfakları, yemek fabrikaları, aynı anda yüzden fazla kişiye hizmet verenler) davlumbaza otomatik söndürme sistemini şart koşar; sistemin nasıl çalıştığı davlumbaz söndürme sayfasında.
D sınıfı metal tozlu
Magnezyum, alüminyum, sodyum gibi yanan metaller için üretilen özel tozdur; BYKHY 99/1 D sınıfı yangın çıkabilecek yerlerde öncelikle kuru metal tozlu cihaz ister. Standart temsilî bir D deney yangını tanımlamaz; etkinlik, kullanılacağı metal ve koşul için ayrıca gösterilmelidir, bu yüzden hangi metalde denendiğini üreticiden belgeyle isteyin. Yanan metale su ve su bazlı madde verilmez.
Lityum iyon batarya için TS EN 2'de ayrı bir sınıf yoktur, uygunluk EN 3 etiketinden okunamaz; bkz. lityum iyon batarya söndürme tüpü yazımız.
Temiz gazlı (kalıntısız)
Standartta “leke bırakmayan maddeli” söndürücüdür: buharlaşınca kalıntı bırakmayan, elektriği iletmeyen bir gaz ya da uçucu madde taşır. Arşiv, müze ve sunucu odası içindir; sürekli koruma için FM-200 ya da Novec 1230 gibi sabit gazlı sistem kurulur.
Yangın Tüpünün Etiketi Nasıl Okunur?
Standart bütün gövdeleri kırmızı (RAL 3000) ister; ülkeler, içindeki maddeyi göstermek için gövde yüzeyinin en çok %10'u kadar bir renk bölgesi isteyebilir; tür bu yüzden renkten değil etiketten okunur. Etiketin beş bölümünden 1, 2, 3 ve 5. bölümler aynı etikette, tüp askısındayken okunacak biçimde durur:
- Bölüm 1: “YANGIN SÖNDÜRÜCÜ” ibaresi, söndürme maddesi, dolum miktarı ve söndürme değerleri.
- Bölüm 2: yukarıdan aşağıya piktogramlı kullanım talimatı ve altında sınıf piktogramları; A ve B piktogramı ancak o sınıfta değer varsa, C piktogramı yalnız tozlu tüpte bulunur.
- Bölüm 3: kısıtlamalar ve tehlikeler, özellikle zehirlilik ve elektrik: enerjili ekipman uyarısı ya da izin verilen gerilim ve mesafe.
- Bölüm 4: her kullanımdan sonra yeniden doldurma talimatı, “Düzenli olarak kontrol edin” uyarısı, madde ve katkı oranları, onay numarası, model, çalışma sıcaklığı aralığı, su bazlıda donma uyarısı ve standart atfı; tüpün başka bir yerinde olabilir.
- Bölüm 5: üreticinin ya da tedarikçinin adı ve adresi; üretim yılı da tüpün üzerinde bir yere işaretlenir.
“43A 233B C” ne demek?
Harf sınıfı, önündeki sayı tüpün deneyde söndürdüğü yangının büyüklüğünü gösterir; değer, üç deneme yangınından en az ikisini söndüren modele verilir.
- A: sarı çam çubuklarının 14 kat çaprazlama dizildiği tahta istif. Sayı, istifin desimetre cinsinden uzunluğu ve çapraz katlardaki 50 cm'lik çubuk sayısıdır: 13A, 1,3 m uzunluğunda, çapraz katlarında 13'er çubuklu istif demektir. Seri 5A'dan 55A'ya gider.
- B: üçte biri su, üçte ikisi yakıt olan sıvıyla doldurulmuş yuvarlak çelik tava; sayı sıvının litresidir. 89B'de tavanın iç çapı yaklaşık 1,9 m, yanan yüzey yaklaşık 2,8 m²'dir; en büyüğü 233B'dir (3 m çap).
- F: 5F, 25F, 40F, 75F; sayı, kendiliğinden tutuşana kadar ısıtılan yemeklik bitkisel yağın litresidir ve söndükten sonra 20 dakika yeniden tutuşma olmaması aranır.
- C ve D: sayı yoktur. C uygunluğuna yalnız B ya da A ve B değeri almış tozlu tüplerde üretici karar verir; D için deney yangını tanımlanmamıştır.
| Tür | Standart dolum miktarları | Örnek: en düşük değer |
|---|---|---|
| Tozlu (A değeri yalnız ABC'de) | 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12 kg | 2 kg: 8A, 34B · 6 kg: 21A, 113B · 12 kg: 43A, 183B |
| Su bazlı ve köpüklü | 2, 3, 6, 9 L | 6 L: 8A, 113B · 9 L: 13A, 183B |
| CO2'li | 2 ve 5 kg | 2 kg: 21B · 5 kg: 55B |
| Islak kimyasal (F) | 2, 3, 6, 9 L | 6 L: 25F · 9 L: 40F |
| Temiz gazlı | 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12 kg | Her dolumda en az 5A ve/veya 21B |
Örneğin 6 kg'lık tozlu tüpün etiketinde 21A'dan ve 113B'den düşük değer olamaz; “43A 233B C” yazan 6 kg ABC tozlu tüp bu sınırların epey üstündedir. Değer, deney koşullarında en iyi sonucu almaya çalışan bir operatörün sonucudur; tüpleri kıyaslamak için kullanın. Yönetmelik de aynı dili konuşur: akaryakıt istasyonundaki 50 kg'lık tekerlekli tüplerde “asgari 89 B söndürme etkisi” aranır (BYKHY Madde 121/4-g).
Elektrik Yangınında ve Kapalı Alanda Dikkat
- Mümkünse önce enerjiyi kesin. Enerji kesilince yanan çoğu zaman kablo yalıtımı gibi katı bir maddedir ve sınıfına uygun tüple söndürülür.
- Kesilemiyorsa etikete uyun. Tozlu, CO2'li ve temiz gazlı tüpte etikette yazan gerilim ve mesafe sınırı geçerlidir. Su ve köpük bazlıda izin deneye bağlıdır: metal levhaya 35 kV uygulanır, tüp 1 m'den boşaltılır; tutamak ve nozuldan toprağa geçen akım 0,5 mA'yı aşmamalıdır. Deneyi geçen tüpün etiketi gerilim sınırını ve mesafeyi yazar (standarttaki örnek: 1000 V'a kadar, 1 m uzaklıktan); geçmeyeninkinde kullanmama uyarısı bulunur.
- Pano ve sunucuda kalıntıyı düşünün. Sürekli koruma için pano içi söndürme ve gazlı söndürme sistemlerine bakın.
- CO2'yi küçük, kapalı bir odada kullanmaktan kaçının. Karbondioksit yalnız oksijeni azaltmaz, solunduğunda kendisi de baş dönmesi, nefes darlığı ve bilinç kaybına yol açar; NIOSH hayati tehlike eşiğini hacimce %4 olarak verir ve bu derişimde havadaki oksijen neredeyse hiç azalmamıştır. Kullanan kişi çıkışı arkasında bırakmalı, oda havalandırılmadan içeri girilmemelidir.
Tür seçildikten sonra sıra adede, kiloya ve yere gelir: yangın tüpü kaç kg olmalı sayfasındaki araç en az adedi verir. Genel çerçeve yangın tüpü sayfasında, modeller yangın tüpü ürünleri arasında. Ankara merkezli ekibimizle tesisinizdeki riskleri inceleyip tür ve yerleşim önerebiliriz.
Sık Sorulan Sorular
Yangın tüpü çeşitleri nelerdir?
Tozlu tüpler (çok maksatlı ABC ve BC), CO2'li, köpüklü, su bazlı, ıslak kimyasallı, metal tozlu ve temiz gazlı tüpler başlıca türlerdir. Elde taşınanlar TS 862 EN 3'e, arabalı modeller TS EN 1866'ya göre belgelendirilir. Hangisinin hangi yangına uyduğu etiketteki sınıf piktogramlarında yazar.
ABC tüp ne demek, KKT nedir?
KKT, kuru kimyevi toz demektir. ABC ise tozun katı (A), sıvı (B) ve gaz (C) yangınlarında kullanılabildiğini anlatır; yönetmelik bu tüpe “çok maksatlı kuru kimyevi tozlu” der. BC tipi toz yalnız sıvı ve gaz yangını içindir.
CO2'li yangın tüpü nerede kullanılır?
Kalıntı bırakmadığı için elektrik panosu, sunucu odası ve hassas cihazların yanında tercih edilir. Odun, kâğıt gibi kor yapan katı yangınında yetersizdir; standart da ona yalnız B değeri verir. Küçük ve kapalı bir odada boşaltıldığında insan için de tehlike yaratır.
Köpüklü yangın tüpü hangi yangınlarda kullanılır?
Katı (A) ve yanıcı sıvı (B) yangınlarında kullanılır; benzin, boya ya da solventin yüzeyini köpükle örterek söndürür. Alkol gibi suyla karışan çözücüler için etikette ayrıca polar çözücü ibaresi aranır. Etiket izin vermiyorsa enerjili ekipmana sıkılmaz.
Yağ yangınında hangi tüp kullanılır?
Pişirme yağı yangını F sınıfıdır ve etiketinde 5F, 25F, 40F ya da 75F gibi bir değer bulunan tüple söndürülür; bu değer çoğunlukla ıslak kimyasallı modellerde görülür. Tozlu ve CO2'li tüpler bu yangında tehlikeli sayıldığından F işareti taşıyamaz. Evde tavada tutuşan yağ için ocak kapatılıp kapak ya da yangın battaniyesi kullanılır.
Yangın tüpü üzerindeki 13A 89B ne demek?
Harfler yangın sınıfını, sayılar deney yangınının büyüklüğünü gösterir. 13A, tüpün 1,3 m'lik standart tahta istifi; 89B, üçte biri su, üçte ikisi yakıt olmak üzere toplam 89 litre sıvı bulunan tavadaki yangını (yakıt suyun üstünde yanar) deneyde söndürdüğü anlamına gelir. Sayı büyüdükçe söndürülen deney yangını da büyür.
Elektrik yangınında hangi tüp kullanılır?
Önce enerji kesilir; kesilemiyorsa tozlu, CO2'li ya da temiz gazlı bir tüp, etiketinde yazan gerilim ve mesafe sınırı içinde kullanılır. Kalıntı istenmeyen pano ve sunucu odalarında CO2 ya da temiz gaz seçilir. Su ve köpük bazlı tüpler ancak etiketlerinde elektrikli teçhizatta kullanıma uygunluk ifadesi varsa kullanılabilir.