Gaz algılama sistemi seçimi: hangi gaz, hangi sensör, nereye monte edilir?
Gaz algılamada üç ayrı tehlike vardır ve üçü ayrı ölçüm mantığı ister: patlama riski taşıyan yanıcı gazlar (doğalgaz, LPG, hidrojen), az miktarda bile zehirleyen gazlar (karbonmonoksit, hidrojen sülfür, amonyak) ve oksijen seviyesinin düşmesi. "Gaz dedektörü" denince tek bir cihaz anlaşılmamalıdır; hangi gazı, hangi eşikte, nerede ölçtüğünüz sistemin tamamını belirler.
Seçim rehberi ve sık sorulanlar
Sensör teknolojileri ve kullanım yerleri
| Sensör | Ölçtüğü | Güçlü yönü | Sınırı |
|---|---|---|---|
| Katalitik (pellistor) | Yanıcı gaz (% LEL) | Geniş yanıcı gaz yelpazesi, ekonomik | Oksijen ister; silikon ve kurşun buharı sensörü zehirler |
| Kızılötesi (IR) | Yanıcı gaz, CO₂ | Zehirlenmez, oksijensiz ortamda çalışır, uzun ömür | Hidrojeni göremez; ilk yatırımı yüksek |
| Elektrokimyasal | Zehirli gaz (ppm), oksijen | Düşük derişimde yüksek hassasiyet | Ömrü sınırlı ve üreticiye göre değişir; sıcaklık ve nemden etkilenir |
| Yarı iletken (MOS) | Yanıcı ve bazı zehirli gazlar | Ucuz, dayanıklı | Seçiciliği zayıf — başka buharlarla yanılabilir |
| Foto-iyonizasyon (PID) | Uçucu organik bileşikler (VOC) | Çok düşük derişimleri görür | Nem ve toza duyarlı, özel uygulama |
Dedektör nereye monte edilir? Gazın yoğunluğu belirler
Bütün dedektörleri aynı yüksekliğe takmak hatadır. Gaz havadan hafifse yukarı çıkar, ağırsa tabana çöker; yanlış yükseklikteki dedektör kaçağı hiç görmeyebilir.
| Gaz | Havaya göre | Montaj yüksekliği | Tipik yer |
|---|---|---|---|
| Doğalgaz (metan) | Hafif — yükselir | Tavana yakın; cihaz kılavuzuna göre (ör. tavanın en yüksek noktasına en çok 30 cm) | Kazan dairesi, mutfak, ısı merkezi |
| LPG (propan/bütan) | Ağır — çöker | Zemine yakın; cihaz kılavuzuna göre (ör. zemine en çok 30 cm), LPG ikmal istasyonunda yerden en fazla 20 cm (BYKHY 110/3) | LPG’li mutfak, depo, ikmal istasyonu |
| Karbonmonoksit (CO) | Havaya yakın (bağıl yoğunluk 0,97) | Yakıtlı cihaz odasında tavanda ya da tavandan 15–30 cm aşağıda (EN 50292); otoparkta cihaz kılavuzuna göre (bazı üreticiler yerden 1,5 m önerir) | Kombi ve şofben odası, kapalı otopark, jeneratör odası |
| Hidrojen (H₂) | Çok hafif — hızla yükselir | Tavanda ve tavan ceplerinde | Akü şarj odası, UPS odası |
| Amonyak (NH₃) | Hafif | Tavana yakın | Soğuk hava tesisi, makine dairesi |
| Hidrojen sülfür (H₂S) | Ağır — çöker | Zemine yakın | Atık su, arıtma, kuyu ve rögar |
Projelendirirken bakılan noktalar
- Yanıcı gazda eşik alt patlama sınırının (LEL) yüzdesiyle kurulur ve üreticiye göre değişir: bir üretici (Crowcon) ilk alarmı tipik olarak %20, sonrakileri %40 LEL’de verir, bir başkası (Honeywell) iki kademeyi %20–25 ve %50–55 LEL’e koyar; konut tipi bir cihazda tek eşik %10 LEL olabilir. Yönetmelik rakam vermez, ısı merkezi sensörlerinin kademe ayarlı olmasını ister (BYKHY 112/1-ç). Zehirli gazda eşikler maruz kalma sınırlarına göre ppm cinsinden belirlenir.
- Alarm yalnızca sesli uyarı vermemeli, bir eylemi tetiklemelidir: solenoid vana ile gaz girişinin kesilmesi, fanın devreye girmesi, gerekiyorsa ilgili elektriğin kesilmesi. Yönetmelik de bazı yerlerde gaz kesmeyi açıkça ister (57/1, 55/11, 57/4, 112/1-ç); LPG kullanılan sanayi tipi büyük mutfakta ise sesli uyarı cihazını şart koşar (109/5).
- Kapalı otoparkta CO algılama, jet fan/havalandırma kontrolüyle birlikte çalışır; fanı sürekli çalıştırmak yerine gaz seviyesine göre çalıştırmak enerji tüketimini belirgin düşürür. LPG ve CNG’li araçlar kapalı otoparka giremez; bu araçların alınabildiği tek istisna olan alışveriş merkezi kapalı otoparkında havalandırma, yer seviyesinde biriken LPG’yi algılayan cihaza bağlı olarak otomatik çalışır (BYKHY 60/4 ve 60/4-ç).
- Patlayıcı ortam sınıfına giren bölgelerde (dolum, boya kabini, akü odası) dedektör ve kablolamanın Ex-proof/ATEX uygunluğu zorunludur; standart cihaz o bölgede kullanılamaz.
- Kalibrasyon isteğe bağlı bir bakım değildir: sensörler zamanla kayar. Aralığı üretici belirler ve belgeden belgeye değişir; örneğin bir üretici otopark CO sensörlerinde elektrokimyasal hücre için 12–18 ay, yarı iletken için 6–8 ay, bir başkası yılda bir kalibrasyon önerir. Kalibrasyonu yapılmayan bir dedektör, çalışıyor görünürken kaçağı kaçırabilir.
- Sensörlerin ömrü sonludur ve üreticiye göre değişir (ör. bir üretici endüstriyel elektrokimyasal hücre için tipik 1–3 yıl verir, konut tipi CO alarmlarında 7–10 yıl görülür). Sistem devreye alınırken sensör değişim takvimi de planlanmalı, bakım sözleşmesine yazılmalıdır.
- Merkezî panelli (adresli/analog) kurulum, dedektör başına bağımsız cihazlara göre hangi noktanın alarm verdiğini gösterir; büyük tesiste müdahale süresini kısaltan fark budur.
Marketlerde satılan prize takılan gaz alarmlarının çoğu tek bir mutfakta kaçağı duyurmak için tasarlanır: sahada kalibre edilmez, merkezî bir panele bağlanmaz ve arızayı yalnız kendi üzerinde ışık ya da sesle gösterir. Konut tipi cihazların vana kesebilenleri de vardır: EN 50194-1, vana ya da yardımcı cihaz sürebilen cihazı Tip A, yalnız sesli ve ışıklı alarm vereni Tip B olarak ayırır. Kazan dairesi, ticari mutfak, otopark, akü odası ve endüstriyel tesislerde aranan şey kalibre edilebilen, arıza durumunu bildiren ve bir eylemi tetikleyen sistemlerdir. İki ürünü fiyat üzerinden karşılaştırmak, farklı işleri karşılaştırmak olur.
Sık sorulanlar
Doğalgaz dedektörünü mutfağın neresine takmalıyım?
Doğalgaz havadan hafif olduğu için tavana yakın takılır; kesin ölçüyü cihazın kılavuzu verir ve üreticiye göre değişir: örneğin bir üreticinin föyü dedektörü tavanın en yüksek noktasından en çok 30 cm aşağıya ve gaz cihazından 0,30–4 m uzağa koyar, katalogdaki GST I-9602LW’nin föyü ocağa 1,5–4 m uzaklık ister. Doğrudan ocağın üstüne, evyenin yanına ya da menfez ve aspiratörün önüne takılmaz: hava akımı ve buhar gaz derişimini yerel olarak değiştirir ve yanlış alarma yol açabilir.
Tek bir dedektör hem doğalgaz hem karbonmonoksit algılar mı?
Bazı çok sensörlü cihazlar algılar. Kombi ya da şofben odasında iki ölçüm aynı bölgede yapılabilir: EN 50292:2023 CO alarmını yakıtlı cihazın odasında tavana ya da tavandan 15–30 cm aşağıya koyar, doğalgaz dedektörü de tavana yakın durur. Nefes yüksekliği cihaz olmayan yatak ve oturma odaları içindir. LPG ise zemine çöktüğü için tavandaki bir CO alarmıyla aynı cihazda izlenemez; LPG’de ayrı, zemine yakın bir dedektör gerekir.
Kalibrasyon ne sıklıkla yapılmalı, kendim yapabilir miyim?
Aralığı üretici talimatı belirler ve cihazdan cihaza değişir (ör. bir üretici elektrokimyasal CO sensöründe 12–18 ay, yarı iletkende 6–8 ay önerir); portatif ölçerlerde her kullanım gününden önce fonksiyon testi önerilir. Kalibrasyon, bilinen derişimde sertifikalı test gazı ve uygun başlık gerektirir, gözle veya butonla yapılamaz. Kalibrasyon kayıtlarının cihazın ömrü boyunca saklanması önerilir. Prosense dedektörlerin kalibrasyon belgesini üretici Prosense üzerinden alıp size teslim ediyoruz; Prosense, ürettiği gaz dedektörlerinin kalibrasyonunu laboratuvarında TÜRKAK akreditasyonuyla yapıp raporluyor.
Alarm çaldı ama ortada gaz kokusu yok, sistem bozuk mu?
Şart değil, ama koku olmaması gaz olmadığı anlamına gelmez: karbonmonoksit kokusuzdur, doğal gaz da kendiliğinden kokusuzdur ve dağıtım şirketi fark edilsin diye THT ile kokulandırır. Bu yüzden gaz alarmında koku olmasa da kaçak adımları uygulanır: kıvılcım çıkarabilecek hiçbir şeye dokunulmaz, ortam havalandırılır, vana kapatılır ve 187 dışarıdan aranır. CO alarmında herkes dışarı çıkar ve 112 aranır. Bazı sensörler temizlik maddesi, boya ve sprey buharıyla yanılabilir; bu ihtimale gerçek bir kaçak ya da CO elendikten sonra bakılır, yanılma tekrarlıyorsa sensör tipi o ortam için yanlış seçilmiş olabilir.
Mevcut sistemime dedektör ekleyebilir miyiz?
Panelin kanal/adres kapasitesi ve besleme gücü uygunsa evet. Keşifte panel modeli, hat uzunluğu ve kablo kesiti kontrol edilir; kapasite dolmuşsa genişletme kartı veya ikinci panel gerekebilir.