Kısa cevap: anons sistemi; mikrofon, kayıtlı mesaj, zil ya da müzik gibi kaynakları amfiler üzerinden bölgelere ayrılmış hoparlörlere dağıtan düzendir ve iki ayrı iş görür. Genel seslendirme gündelik duyuru ve fon müziği içindir. Acil anons (sesli alarm, sesli tahliye) ise yangın algılama sistemine bağlanır: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 81/7’nin tarif ettiği gibi otomatik ses mesajlarını ve yangın merkezinden mikrofonla verilen canlı mesajları yayınlayarak binadakilerin tahliyesini ya da bina içinde yer değiştirmesini sağlar. İki iş aynı hoparlörleri paylaşabilir; şartı, acil anonsun öncelik alması ve öteki yayınları otomatik olarak susturmasıdır (81/8).
Genel Seslendirme ile Acil Anons Arasındaki Fark
İki sistem dışarıdan benzer: kabin, amfi, mikrofon ve tavanda hoparlörler. Fark yangın başladığında ortaya çıkar.
| Özellik | Genel seslendirme | Acil anons (sesli alarm) | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Amaç | Duyuru, fon müziği, zil | Acil durumda can güvenliği için bilgi yayını | GTŞ 22.1 |
| Yayını başlatan | Görevli, zil saati | Yangın kontrol paneli ya da yangın merkezindeki görevli | BYKHY 81/7; EN 54-16 md. 7.1.1 |
| Mesaj | Canlı konuşma, müzik | Otomatik kayıtlı mesaj ve mikrofondan canlı mesaj | BYKHY 81/7 |
| Öncelik | Tanımlı değil | Öteki yayınları otomatik olarak devre dışı bırakır | BYKHY 81/8 |
| Arıza denetimi | Yönetmelikte şart yok | Hat, amfi, çağrı istasyonu ve güç kaynağı kısa devre, kopukluk ve toprak kaçağına karşı sürekli denetlenir | BYKHY 74/2; GTŞ 22.3 |
| Ürün standardı | Ayrı kurulan sistemde yangın standardı aranmaz; acil anonsla paylaşılan hoparlör ve cihazlar acil anons sisteminin parçası sayılır | EN 54 serisinin 16, 4 ve 24. bölümleri | BYKHY 67/2 ve 74/1 (bizim okumamız); kamu işlerinde GTŞ 22.3–22.9 |
| Kablo | Sıradan hoparlör kablosu | Yangına en az 60 dakika dayanıklı | BYKHY 83/1-a |
| Zorunluluk | Yok | 81/7’de sayılan binalarda | BYKHY 81/7 |
GTŞ, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının (ÇŞB) Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesidir; seslendirme ve sesli tahliye bölümü (22. Bölüm) 23.12.2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. Kamu yapım işlerinde uyulması zorunludur; özel binada yönetmelik yerine geçmez, referans olarak kullanılabilir.
Sistemin Parçaları ve Görevleri
GTŞ 22.2 sistemi aşağıdaki ünitelerden kurar; üniteler ayrı ya da birlikte olabilir, hangilerinin gerektiğine proje karar verir. Güç kaynağı 22.2 listesinde yer almaz, 22.7’de ayrıca düzenlenir; kabloyu tabloya biz ekledik.
| Bileşen | Görevi | Standart (GTŞ) |
|---|---|---|
| Sesli alarm kontrol ve gösterge ünitesi (santral) | Bölgelere otomatik ya da elle anons yaptırır, mesajları saklar, bölgeleri izler; çalışma, arıza ve alarm göstergesi taşır | TS EN 54-16 (22.3) |
| Güç amplifikatörü | Hoparlör hatlarını besler; elektronik korumalı ve izlenebilir olur; yedek amfi projede istenirse konur | TS EN 54-16 (22.4) |
| Çağrı istasyonu | Masaüstü konsol; seçilen bölgelere ya da hepsine konuşma, öncelik seviyesi ve anons öncesi ile sonrası uyarı sesi ayarı | TS EN 54-16 (22.5) |
| Uzak çağrı istasyonu | 24 saat ulaşılabilen, kilitli olmayan bir yerde durur; santrale yangına dayanıklı kabloyla bağlanır | TS EN 54-16 (22.6) |
| Güç kaynağı | Şebeke kesilince sistemi aküyle devrede tutar; toprak, akü, şebeke ve sigorta arızasını algılar | TS EN 54-4 (22.7) |
| Hoparlör | Mesajı dinleyiciye ulaştırır; genelde iç mekânda A, dış mekânda B tipi | TS EN 54-24 (22.9) |
| Cihaz kabini | 19 inç, kapaklı ve kilitlenebilir; aşırı gerilim ve aşırı akım korumalı prizli | TS EN 61587 (22.8) |
| Müzik kaynağı | İsteğe bağlı fon müziği | Yok (22.2) |
| Kablo | Yangına en az 60 dakika dayanıklı; kamu işlerinde az dumanlı, halojensiz ve yangına dayanıklı (LSOH/FR) | BYKHY 83/1-a; halojensiz kablo sağlık, 100’den fazla kişilik konaklama ve kullanıcısı 1000’i geçen toplanma binalarında (83/5); kamu işlerinde TS EN 50200 (22.10) |
Kablo için yangına dayanıklı kablolar yazısına, hattın kuruluşu için 100V hoparlör bağlantı şeması rehberine, parçaların belgeleri için EN 54-16 ve EN 54-24 sayfasına bakın.
Yangın Anında Çalışma Sırası
- Algılama: Dedektör ya da ihbar butonu yangın kontrol panelini alarma geçirir; ÇŞB şartnamesinin algılama bölümü, algılama sisteminin sesli alarm sistemini kontrol edecek donanıma sahip olmasını ister (18.3.5).
- Santral: EN 54-16’ya göre panelden ya da elle gelen alarmı işler, sesli alarm çıkışlarını 3 saniye içinde ya da ayarlı gecikme bitince devreye alır (7.1.1). Gecikme isteğe bağlıdır, en çok 10 dakikadır (7.4). BYKHY 81/2 ön uyarıya yalnız yangın alarm sinyali gecikmeden yangın mücadele ekiplerine ve eğitimli personele ulaşıyorsa izin verir; tehlikeli madde bulunduran ya da işleyen sanayi binalarında ve depolama yapılarında ön uyarı hiç kurulmaz.
- Kesme: Müzik ve genel anons otomatik olarak susar (81/8). Kiralık alanın kendi müzik sistemi, yangın algılama sistemi üzerinden röle modülüyle kesilir (GTŞ 22.2).
- Senaryo: Hangi bölgede hangi mesajın çalacağını acil durum eylem planı belirler (GTŞ 22.2). Tamamı birden boşaltılamayan binada uyarı önce yangından etkilenen ve etkilenecek bölgelerde başlar, ötekilere kademeli geçer (BYKHY 81/4-a). CEN/TS 54-32’nin örneğinde iki aşamalı sistem binanın farklı bölümlerine “uyarı” (alert) ve “tahliye” (evacuate) sinyali verir (3.1.39).
- Mesaj: CEN/TS 54-32’ye göre acil mesaj dikkat çeken bir tonla başlar, kayıtlı ya da canlı anonsla sürer (3.1.10, 3.1.23).
- Canlı anons: Yangın merkezindeki görevli ya da itfaiye acil mikrofondan konuşur (81/7); EN 54-16 acil mikrofonu itfaiyenin ya da diğer sorumlu kişilerin kullandığı mikrofon diye tanımlar (3.1.5).
Yönetmelik “yangın merkezi”ni tanımlamaz; bizim okumamızla en yakın hüküm, kontrol panelini tercihen zemin katta ya da kolay ulaşılan bir bölümde ve sürekli görevli bulunan bir yerde isteyen 77/1-a’dır. Mesaj örnekleri acil anons metinleri sayfasındadır.
Bölgeler ve Merkezi Anons Sistemi
EN 54-16’ya göre bölge, aynı sinyali yayınlaması istenen hoparlörlerin toplandığı ayrı bir coğrafi alandır (3.1.24). GTŞ 22.2 sistemin projedeki gibi bölgelere ayrılmasını ve anonsun seçilen bölgelere ya da hepsine verilebilmesini ister. BYKHY’de bugün yangın bölgesinin büyüklüğü için metrekare ya da uzunluk sınırı yoktur; 2007 metnindeki 2000 m²’lik kat kuralı 2009’da kaldırıldı.
Merkezi anons sistemi, bütün bölgelerin tek noktadan yönetildiği düzendir. Santral birkaç yere dağıtılabilir; CEN/TS 54-32 buna dağıtılmış sistem der (3.1.37), GTŞ 22.3 de böyle bir sistemin bir merkezden kontrol edilip tek sistem gibi çalışabilmesini ister.
Öncelik Kuralı
BYKHY 81/8 önce siren ve flaşörü ayırır: bu cihazlar yalnız yangın uyarısı ve öteki acil durum uyarıları içindir. Anons sistemi ise genel anons ve fon müziği de yayınlayabilir; yeter ki acil anonslar öncelik alsın ve öteki kullanımları otomatik olarak kessin. GTŞ santralde bölge önceliğinin, çağrı istasyonunda öncelik seviyesinin ayarlanabilmesini ister (22.3, 22.5). Türkiye’de bağlayıcı olmayan bir örnek: İngiltere’deki BS 5839-8 uygulama kodunun 2021 taslağı sırayı acil mikrofon, kayıtlı tahliye mesajı, kayıtlı uyarı mesajı, diğer kayıtlı acil mesajlar ve acil olmayan mesajlar diye öneriyordu (standardın yürürlükteki baskısı 2023’te yayımlandı).
Siren Yerine Konuşma
Yönetmelik, anons hoparlörü bulunan bir hacme ayrıca siren koymayı gerekli görmez (81/5, son cümle). EN 54-24’ün girişi sesli alarmın kodlu siren uyarısı yerine kullanılmasının başlıca nedenini, tehlikedeki kişilerin acil durumu fark etme süresini kısaltmak ve ne yapacaklarını açıkça söylemek diye açıklar. CEN/TS 54-32’nin girişi de eğitimsiz kişilerin bir alarm sinyalinin anlamını ve ne yapacaklarını çözmeye çalışırken zaman kaybedebileceğini yazar. Flaşör ve ses seviyesi kuralları acil anons sistemi zorunlu mu rehberindedir.
Duyulmak Yetmez: Anlaşılabilirlik
CEN/TS 54-32 duyulan bir mesajın anlaşılır olmayabileceğini not eder (3.1.11). Anlaşılabilirlik konuşma iletim indeksiyle (STI) ölçülür: 0 hiç anlaşılmayan, 1 kusursuz anlaşılan konuşmadır (3.1.45); yöntem IEC 60268-16’dadır ve GTŞ’nin standart listesinde yer alır (22.14). Ortam gürültüsü 90 dB’i aşınca yeterli anlaşılabilirliğe ulaşmak giderek zorlaşır (3.1.5). Türk mevzuatında STI değeri yoktur; GTŞ anonsun ortam gürültüsünün en az 15 dB üzerinde tasarlanmasını ve kabulde test edilmesini ister (22.2). Ön hesap hoparlör sayısı ve amfi gücü sayfasındadır.
Hangi Binada Zorunlu?
BYKHY acil anonsu yalnız 81/7’de ve her durumda bir eşikle ister: otel, motel ve yatakhanede yatak sayısı (200’ün üstü); topluma açık binada, AVM’de, süpermarkette, endüstri tesisinde ve benzeri binalarda yapı inşaat alanı ya da kullanıcı sayısı (5000 m²’nin ya da 1000 kişinin üstü); bütün binalarda yapı yüksekliği (51,50 m’nin üstü). Bentlerin metni ve okul, hastane, site ile mevcut binadaki durum zorunluluk rehberinde, buton ve dedektör şartları yangın alarm sistemi zorunlu mu sayfasındadır.
Ürün Tipleri ve Rehberler
- Acil anons kontrol ünitesi ve EN 54-24 acil anons hoparlörü
- Tavan, horn ve duvar tipi hoparlörler
- Anons amfisi, mikser amfi ve anons mikrofonu
- Zil saati, ezan cihazı, konferans sistemi, telsiz anons, megafon, mikrofon; tümü acil anons ve ses sistemleri kategorisinde
- Uygulama rehberleri: cami ses sistemi, okul zil ve anons sistemi
Acil anons ve seslendirme sistemlerinin projelendirilmesi, kurulumu ve bakımı için Ankara merkezli ASPEK’ten keşif ve teklif isteyebilirsiniz: iletişim.
Sık Sorulan Sorular
Anons sistemi nedir?
Mikrofon, kayıtlı mesaj, zil ya da müzik gibi ses kaynaklarını amfiler üzerinden bölgelere ayrılmış hoparlörlere dağıtan düzendir. Gündelik duyuru ve fon müziği yapan türüne genel seslendirme, yangında tahliyeyi yöneten türüne acil anons ya da sesli alarm sistemi denir. Acil anons yangın algılama sistemiyle birlikte çalışır ve BYKHY Madde 81/7’de sayılan binalarda zorunludur.
Acil anons sistemi nasıl çalışır?
Yangın kontrol paneli alarma geçince sesli alarm santrali önceden programlanan senaryoyu başlatır: müzik ve genel anons kesilir (BYKHY 81/8), ilgili bölgelerde dikkat çekme tonuyla başlayan kayıtlı mesaj yayınlanır. Yangın merkezindeki görevli ya da itfaiye gerektiğinde mikrofondan canlı konuşur (81/7). EN 54-16, santralin alarmı aldıktan sonra çıkışları 3 saniye içinde ya da ayarlı gecikmenin sonunda devreye almasını ister.
Merkezi anons sistemi nedir?
Bütün hoparlör bölgelerinin tek bir kontrol noktasından yönetildiği anons sistemidir; santral, amfiler ve mesaj kaynakları merkezde toplanır. Kamu yapım işlerinde uygulanan ÇŞB şartnamesi merkezi cihazların 19 inç, kapaklı ve kilitlenebilir kabinlerde olmasını, birden çok yere dağıtılmış sistemlerin de bir merkezden tek sistem gibi kontrol edilebilmesini ister (22.2, 22.3).
Normal ses sistemi acil anons için kullanılabilir mi?
Yönetmelik anons sisteminin genel anons ve fon müziği için kullanılmasına izin verir, ama acil anonsların öncelik alması ve diğer kullanımları otomatik olarak kesmesi şartıyla (BYKHY 81/8). Yangın algılama sisteminden tetiklenmeyen ve kayıtlı mesaj yayınlamayan bir müzik sistemi, 81/7’nin saydığı otomatik mesaj işlevini karşılamaz. Yönetmelik yangın algılama ve uyarı sisteminin standartlarına uygun kurulmasını, sistemin ve parçalarının TS EN 54’e uygun olmasını bütün binalarda ister (BYKHY 67/2, 74/1); anons cihazlarını bu kapsamda saymak bizim okumamızdır. Kamu işlerinde GTŞ ayrıca her cihaz için akredite kuruluş belgesi, performans beyanı ve CE işareti ister (22.3–22.9).
Yangında siren yeterli değil mi, neden sesli anons kullanılır?
Yönetmelik açısından çoğu binada siren ve flaşörlü uyarı sistemi yeterlidir; anons yalnız 81/7’deki binalarda zorunludur. Konuşmanın üstünlüğünü EN 54-24’ün girişi açıklar: kişilerin acil durumu fark etme süresini kısaltır ve ne yapacaklarını açıkça söyler. Anons hoparlörü olan hacimde ayrıca siren gerekmez (81/5).
Elektrik kesilince acil anons sistemi çalışır mı?
Çalışacak şekilde kurulur: santralin güç kaynağı, içinde ya da dışında olsun, EN 54-4’e uygun olmalıdır (EN 54-16 madde 4.3). Kamu işlerinde ÇŞB şartnamesi süreyi de verir: plan elektrik kesildikten sonra boşaltmayı öngörüyorsa 30 dakika ya da planda belirtilen sürenin 2 katı (hangisi fazlaysa) alarm, öngörmüyorsa 24 saat sükûnet ve ardından 30 dakika alarm (22.7). Jeneratör ya da kesintisiz güç kaynağı bulunması EN 54-4 güç kaynağı şartını kaldırmaz.
EVAC ve PAVA ne demek?
İkisi de sektörde kullanılan İngilizce kısaltmalardır. PA/VA, CEN/TS 54-32’de acil ses işlevlerinin acil olmayan işlevlerle birleştirildiği sesli alarm sistemi olarak tanımlanır (3.1.18); EVAC ise sesli tahliye (evacuation) sistemleri için kullanılır; BYKHY’de ve ÇŞB şartnamesinde geçmez. Türk mevzuatındaki karşılıkları “anons sistemi” (81/7) ve “sesli tahliye sistemi”dir (83/1-a).
Acil anons sisteminin bakımı ne sıklıkla yapılır?
BYKHY bir sıklık vermez; sistemin ilgili standartlarda belirtilen periyodik kontrol, test ve bakımdan geçirilmesini bina sahibi ve yöneticisinin ya da bunların yazılı olarak sorumluluğu devrettiği bina yetkilisinin sorumluluğuna bırakır (Madde 84/1). Kamu yapım işlerinde ÇŞB şartnamesi muayene, deney, bakım ve kayıtların TSE CEN/TS 54-32’ye göre yapılmasını ister (22.11). Bakım planı bu kılavuza ve cihaz üreticisinin belgelerine göre hazırlanır.