Kısa cevap: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’te (BYKHY) acil anons sistemini zorunlu kılan tek hüküm Madde 81/7’dir ve üç durum sayar: otel, motel ve yatakhanelerde binadaki yatak sayısının 200’ü aşması (a); topluma açık binalarda, AVM’lerde, süpermarketlerde, endüstri tesislerinde ve benzeri yapılarda yapı inşaat alanının 5000 m²’yi ya da toplam kullanıcı sayısının 1000 kişiyi aşması (b); herhangi bir binada yapı yüksekliğinin 51,50 m’yi geçmesi (c). Okul, hastane, AVM, fabrika ya da site için ayrı bir anons maddesi yoktur. Konut sitesinde ölçü yalnız yapı yüksekliğidir; okul, hastane ve fabrika alan, kişi ya da yükseklik eşiğiyle değerlendirilir (okulu ve hastaneyi b bendinde saymak bizim okumamızdır). AVM Yönetmeliği AVM sayılmak için en az 5000 m² satış alanı istediğinden, tek yapıdaki bir AVM alan eşiğini fiilen aşar. Eşiğin altındaki binada yönetmelik anons değil, yangın ihbar butonunun mecburi olduğu yerde sesli ve ışıklı uyarı sistemi ister (81/1).
81/7: Zorunluluğun Dayanağı
Zorunluluk 81. maddenin 7. fıkrasındadır; giriş cümlesi kurulacak sistemi de tarif eder: “otomatik olarak yayınlanan ses mesajları ve yangın merkezinden mikrofonla yayınlanan canlı ses mesajları ile binada yaşayanların tahliyesini veya bina içerisinde yer değiştirmelerini sağlayacak şekilde anons sistemleri kurulması mecburidir”. Metin iki mesaj türünü “ve” ile birlikte sayar; bizim okumamızla yalnız kayıtlı mesaj ya da yalnız mikrofon bu tarifi tek başına karşılamaz.
| Bent | Kapsanan yapı | Eşik (madde metni) | Okurken dikkat |
|---|---|---|---|
| a | Otel, motel, yatakhane | “Binadaki yatak sayısı 200’den fazla olan” | 200 dahil değil; sayı binadaki yataklara göre |
| b | Topluma açık bina, AVM, süpermarket, endüstri tesisi ve benzerleri | “Yapı inşaat alanı 5000 m²’den büyük olan veya toplam kullanıcı sayısı 1000 kişiyi aşan” | “Veya”: biri yeter. Eşik, cümle yapısına göre listedeki her yapıyı niteler; ama AVM Yönetmeliği en az 5000 m² satış alanı istediğinden (4/1-b) tek yapıdaki her AVM alan eşiğini zaten aşar |
| c | Bütün binalar, konutlar dahil | “Yapı yüksekliği 51.50 m’yi geçen” | Ölçü yapı yüksekliğidir; bent 2009’da değişti, eski metin “Yüksekliği” diyordu |
Ölçüler nasıl okunur?
- Yapı yüksekliği (4/1-bbb): bodrum katlar, asma katlar ve çatı arası piyesler dahil, inşa edilen bütün katların toplam yüksekliği. Saçağa kadar ölçülen bina yüksekliğiyle (4/1-h) karıştırılmamalıdır.
- Yüksek bina (4/1-ccc): tanım bina yüksekliği için 21,50 m, yapı yüksekliği için 30,50 m sınırı verir; yüksek bina sayılan her yapı 81/7-c’ye girmez.
- Yapı inşaat alanı: BYKHY tanımlamaz. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği 4/1-oooo ışıklık ve avlular dışında bodrum, asma kat, çatı arası, teras, balkon, açık çıkma ve ortak alanlar dahil bütün katların alanını sayar. Bu tanımı kullanmak bir yorumdur; eşiği kat alanı ya da kapalı alan diye okumak ise metinden ayrılmaktır.
- Toplam kullanıcı sayısı: Tanımlarda geçmez; tanımlanan kavram kullanıcı yüküdür: “Herhangi bir anda, bir binada veya binanın esas alınan belirli bir bölümünde bulunma ihtimali olan toplam insan sayısı” (4/1-aa); katsayıları Ek-5/A’dadır (32/1). Tereddütte proje konularında Bakanlığın yazılı görüşü alınır (5/3).
- Topluma açık bina: Madde 4’teki tanımlarda bu ifade yok; tanımlanan “kamuya açık bina” otel, hastane, okul, yurt, işyeri, spor tesisi gibi binaları sayar (4/1-y). Yönetmelikte “topluma açık” için tek açıklama akaryakıt istasyonu mesafe tablosunun dipnotundadır: konaklama, tören, ibadet, eğlence, yeme, içme, ulaşım, araç bekleme ya da alışveriş için 50 ya da daha fazla kişinin bir araya gelebildiği binalar (Ek-13, dipnot 3); aynı tablo hastane ve okulu ayrı sütunda sayar. Okul, hastane ve büroyu b bendinde değerlendirmemiz 4/1-y’ye dayanan, güvenli yanda kalan bir okumadır; tereddütte Bakanlığın yazılı görüşü alınır (5/3).
Bina Türüne Göre Durum
| Mekân | Anons ne zaman zorunlu? | Madde |
|---|---|---|
| Otel, motel, yatakhane | Binada 200’den fazla yatak varsa; yatak eşiği aşılmasa da alan, kişi ya da yükseklik eşiği aşılırsa | 81/7-a, b, c |
| AVM, süpermarket | Yapı inşaat alanı 5000 m²’yi geçerse ya da kullanıcı sayısı 1000’i aşarsa. AVM Yönetmeliği’nde anons ya da yangın hükmü yok, ama AVM sayılmak için en az 5000 m² satış alanı aranır (4/1-b); tek yapıdaki AVM bu yüzden alan eşiğini her durumda aşar. Süpermarkette ve birden çok yapıdan oluşan AVM’de eşik ayrıca hesaplanır | 81/7-b |
| Fabrika, endüstri tesisi | Aynı eşiklerle. Tehlikeli madde bulunduran ya da işleyen endüstri binasında ve depolama yapısında her algılama tahliye uyarısını otomatik başlatır, ön uyarıya izin yoktur (uyarı hükmüdür) | 81/7-b; 81/2 |
| Okul | Özel madde yok; alan ya da kişi eşiğiyle, 51,50 m’yi geçerse yükseklikle, yatakhanede 200’den fazla yatakla | 81/7; MEB Yön. 61/3 |
| Hastane | Özel madde yok; alan, kişi ya da yükseklik eşiğiyle (b bendi bizim okumamız). Tahliye uyarısında öngörülürse yalnız ışıklı uyarıya, kendi başına çıkamayanların bulunduğu binada yalnız personelin uyarılmasına izin var; bu istisnaların 81/7’deki anons yükümlülüğünü kaldırdığı yazılmaz | 81/7-b, c; 81/3-b; 81/4-b |
| Büro, plaza | Alan, kişi ya da yükseklik eşiğiyle | 81/7-b, c |
| Konut, site | Yapı yüksekliği 51,50 m’yi geçen binada. Yüksek bina sayılıp bu yüksekliğe ulaşmayan konutta buton ve uyarı sistemi şart, anons değil | 81/7-c; 75/2-c; 81/1 |
| Kapalı otopark | Otoparka özgü hüküm yok; BYKHY’nin otopark maddesi de Otopark Yönetmeliği de anonstan söz etmez. Otopark 81/7 kapsamındaki bir binanın parçasıysa binanın durumu geçerlidir: bodrum katlar yapı yüksekliğine ve yapı inşaat alanına girer, anons binada bulunanların tahliyesini sağlayacak şekilde kurulur (bizim okumamız) | BYKHY 60 |
| Tünel, metro, stadyum, havalimanı | BYKHY’de madde yok; Türk, yoksa Avrupa standartları esas. KGM Tünel İşletme Yönetmeliği anonsu yalnız “olan tünellerde” anar | 5/2; KGM 14/3 |
MEB’in Yangın Önleme ve Söndürme Yönergesi BYKHY’ye dayanan bir iç düzenlemedir ve 61/3’te yalnız 200’den fazla yataklı otel ve yatakhaneleri sayar; öteki eşikler MEB binalarına BYKHY’den gelir, çünkü yönetmelik resmî ya da özel her yapıya uygulanır (2/2).
Zorunlu Olmayan Durumlar
Aşağıdaki hallerde yönetmelik anonsu şart koşmaz; sistem yine de gönüllü kurulabilir.
- Sınırdaki bina: Madde “fazla”, “büyük”, “aşan” ve “geçen” der. Tam 200 yataklı otel, yapı inşaat alanı tam 5000 m² olan mağaza ya da yapı yüksekliği tam 51,50 m olan bina, başka bir bentte eşik aşılmıyorsa kapsam dışıdır.
- Eşiğin altındaki hastane: Sağlık Bakanlığının Hastane Afet ve Acil Durum Planı Hazırlama Kılavuzu renk kodlu duyurular için hoparlörü “hastanede mevcut ise” diye anar; 81/7 eşiklerinin altındaki hastaneye kurma şartı eklemez. CEN/TS 54-32 de eğitimli personeli, eğitimsiz kullanıcıları alarma geçirmeden bilgilendiren mesajı “kodlu mesaj” diye tanımlar (3.1.17).
- Mevcut yapılar: Onuncu Kısım uyarı sistemi için 75. maddeye gönderir, 81/7’yi anmaz (161/1). 2002 yönetmeliğine uygun tedbirleri alınmış binada ilave tedbir istenmemesi asıldır (138/2). Kullanım amacı değiştirilerek sağlık ya da bakım amaçlı bina, yatılı sağlık kuruluşu, anaokulu, kreş, çocuk kulübü, ilköğretim okulu, yetiştirme yurdu, eğlence yeri, konaklama binası ya da tehlikeli madde bulundurulacak bina olarak kullanılacak yapıda yönetmeliğin diğer kısımları, dolayısıyla 81/7 eşikleri uygulanır (138/1, 139/1). Açıklık olmayan hususta ruhsat veren idarenin görüşü esastır (144).
- Belediye ve itfaiye: İstanbul ve Ankara için BYKHY dışında yürürlükte bir anons hükmü bulamadık. 169/2’ye göre belediyeler dahil kurumlar yönetmeliğe aykırı ya da tedbirleri “daha ağırlaştıran ve uygulanamaz hale getiren” düzenleme yapamaz. İstanbul İtfaiyesi önlemleri BYKHY’ye dayandırır, acil anons sistemlerinin işlerliğini de sayar.
- İşyeri acil durum planı: İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik anons kurma şartı koymaz; uyarı verme yönteminin yazılmasını (10/1) ve BYKHY’nin dikkate alınmasını (10/5) ister.
Anonslu Hacimde Siren, Flaşör ve Ses Seviyesi
81/5’in son cümlesi 2009 değişikliğiyle eklendi: “Acil anons sistemi hoparlörü olan hacimlerde ayrıca siren sistemi konulması gerekli değildir.” Hüküm yalnız sireni kaldırır. 81/3 tahliye uyarılarının istisnalar dışında hem sesli hem ışıklı yapılmasını ister; ışıklı uyarı yalnız işitme engelli kişilerin bulunma ihtimali olmayan alanlarda mecburi değildir (81/3-a). GTŞ 22.2 de engelliler için sesli-ışıklı yönlendiricilerin sisteme entegre edilmesini ister.
Ses için 81/5 sesli uyarı cihazlarına ölçü koyar: yerden 150 cm’de ölçülen ses, ortalama ortam ses seviyesinin en az 15 dBA üzerinde olur; uyumaya ayrılan bölümlerle banyo ve duşlarda alt sınır 75 dBA’dır; cihaz 3 m’de en az 75, en çok 120 dBA verebilmelidir. Yönetmelik hoparlör için ayrı değer yazmaz; ama 81/5 anons hoparlörünü sirenin yerine saydığından, sireni kaldırılan hacimde bu seviyeleri (ortamın en az 15 dBA üstü, uyunan odalar ile banyo ve duşlarda en az 75 dBA) hoparlörle sağlamak bizim okumamızla güvenli yoldur. GTŞ 22.2 kamu işlerinde anonsun ortam gürültüsünün en az 15 dB üstünde olmasını ve kabulde test edilmesini ister. Kablo kuralı ise bütün binalar içindir: 83/1-a’ya göre anons amfisine ve hoparlörlere uzanan kablolar yangına en az 60 dakika dayanabilecek özellikte olmalıdır.
GTŞ 22: Kamu Yapım İşlerinin Şartnamesi
ÇŞB Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesine 22. Bölüm “Genel Seslendirme ve Sesli Alarm-Sesli Tahliye Sistemi” 23.12.2020 tarihli ve 31343 sayılı Resmî Gazete’deki tebliğle eklendi. Bağlı tebliğe göre kapsamdaki kamu kurum ve kuruluşları bu şartnameye uymak zorundadır. Şartname hangi binada anons gerektiğini belirlemez; kamu eliyle kurulan sistemin nasıl kurulacağını tarif eder.
| Konu | Şart | Madde |
|---|---|---|
| Dayanak | BYKHY, elektrik iç tesisleri ve topraklama yönetmelikleri, TSE CEN/TS 54-32, TS EN 50849 | 22.2 |
| Ürün belgesi | 305/2011/AB kapsamında akredite kuruluştan performansın değişmezliği belgesi, performans beyanı, CE; üreticide ISO 9001 | 22.2–22.9 |
| Ses seviyesi | Ortam gürültüsü + en az 15 dB; kabulde test, gerekirse artırılır | 22.2 |
| İzleme | Kısa devre, açık devre ve toprak hatası için hoparlör hatları, amplifikatörler, çağrı istasyonları ve güç kaynakları | 22.3 |
| Yedek güç | Jeneratör ya da kesintisiz güç kaynağı olsa da EN 54-4 güç kaynağı. Plan kesintiden sonra boşaltma öngörüyorsa 30 dk alarm ya da planda belirtilen sürenin 2 katı (fazla olan); öngörmüyorsa 24 sa sükûnet + 30 dk alarm; akü hesabı CEN/TS 54-32 Ek E | 22.7 |
| Kablo | LSOH/FR, tahliye planına göre en az 60 dk; PH süresi özel teknik şartnamede; TS EN 50200 ya da güncel standarda göre deney akredite laboratuvarda; kesit gerilim düşümü hesabıyla | 22.10 |
| Muayene ve kabul | TSE CEN/TS 54-32’ye göre | 22.11, 22.12 |
Şartnamede 72 saatlik bir bekleme süresi yoktur. İnternette dolaşan bir kopyadaki P sınıfı, TS IEC 60331-21 ve TS EN 50577 atıfları Resmî Gazete metninde bulunmaz; tabloda bu metin esas alındı.
Yangın Alarmı Zorunluluğuyla İlişkisi
Anons yangın algılama sisteminden tetiklenir; butonun, uyarı sisteminin ve dedektörün hangi binada şart olduğu Madde 75/2 ve Ek-7 tablolarıyla yangın alarm sistemi zorunlu mu rehberindedir. Ek-7’nin eğitim, sağlık, ticaret, endüstri ve toplanma satırlarının Danıştay kararıyla iptali otomatik algılama tablosunu etkiler; 81/7 bu tabloya bağlı değildir. Parçalar acil anons sistemleri, belgeler EN 54-16 ve EN 54-24, okul zili okul zil ve anons sistemi sayfasındadır. Binanızın hangi bende girdiğini netleştirmek için Ankara merkezli ASPEK’e iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Acil anons sistemi hangi binalarda zorunludur?
Yalnız BYKHY Madde 81/7’de sayılan üç durumda: 200’den fazla yataklı otel, motel ve yatakhane; yapı inşaat alanı 5000 m²’yi geçen ya da kullanıcı sayısı 1000’i aşan topluma açık bina, alışveriş merkezi, süpermarket, endüstri tesisi ve benzeri yapılar; yapı yüksekliği 51,50 m’nin üstündeki bütün binalar. Kurulan sistem otomatik mesajı ve yangın merkezinden canlı mikrofon anonsunu birlikte sağlamalıdır.
Okulda acil anons sistemi zorunlu mu?
Okullar için ayrı bir anons maddesi yoktur. Okul, BYKHY’nin kamuya açık bina tanımında sayıldığından yapı inşaat alanı 5000 m²’yi ya da kullanıcı sayısı 1000’i aşarsa 81/7-b, yapı yüksekliği 51,50 m’yi geçerse 81/7-c kapsamına girer; 200’den fazla yataklı yatakhanesi olan binada 81/7-a ve MEB Yönergesi 61/3 de uygulanır. Okulu b bendinde saymak bizim okumamızdır; tereddütte idarenin görüşü alınır.
Hastanede acil anons sistemi zorunlu mu?
Yönetmelikte hastaneye özgü bir anons maddesi yoktur. Yapı yüksekliği 51,50 m’yi geçen hastane c bendine girer; alan ya da kullanıcı eşiğini aşan hastaneyi b bendinde saymak bizim okumamızdır. Tahliye uyarılarında sağlık binaları için öngörülürse yalnız ışıklı uyarıya (81/3-b), kendi başına çıkamayacak kişilerin bulunduğu binalarda yalnız bakım ve tahliyeyle görevli personelin uyarılmasına (81/4-b) izin verilir; bu istisnalar anons yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz diye okunur. Sağlık Bakanlığı kılavuzu hoparlörü renk kodlu duyurular için “hastanede mevcut ise” diye anar.
Otelde kaç yataktan sonra acil anons zorunlu olur?
Binadaki yatak sayısı 200’ü aştığında, yani 201 yataktan itibaren (81/7-a). 200 yataklı bir otel bu bende girmez; ancak yapı inşaat alanı 5000 m²’yi, kullanıcı sayısı 1000’i ya da yapı yüksekliği 51,50 m’yi aşıyorsa b ya da c bendiyle yine kapsamdadır. Madde yatakları binaya göre saydığı için çok bloklu tesiste sayımın nasıl yapılacağını idareyle netleştirin.
AVM’de ve fabrikada acil anons zorunlu mu?
Alışveriş merkezi, süpermarket ve endüstri tesisi 81/7-b’de adıyla geçer, ama maddenin başındaki eşikle birlikte: yapı inşaat alanı 5000 m²’den büyükse ya da toplam kullanıcı sayısı 1000’i aşıyorsa zorunludur. Alışveriş Merkezleri Hakkında Yönetmelik anonstan söz etmez, ama AVM sayılmayı en az 5000 m² satış alanına bağlar (4/1-b); satış alanına ortak alanlar, depo ve bürolar girmediği için tek yapıdaki her AVM’nin yapı inşaat alanı 5000 m²’yi geçer, yani AVM’de anons fiilen zorunludur. Tehlikeli madde bulunan ya da işlenen endüstriyel binalarda ve depolama amaçlı yapılarda ayrıca her yangın algılaması tahliye uyarısını kendiliğinden başlatmalıdır; buralarda ön uyarı kurulmaz (81/2).
Sitelerde ve apartmanlarda acil anons sistemi zorunlu mu?
Yalnız yapı yüksekliği 51,50 m’yi geçen binalarda zorunludur (81/7-c); bent “bütün binalar” dediği için konutları da kapsar. Yüksek bina sayılan ama bu yüksekliğe ulaşmayan konutta ihbar butonu ve sesli-ışıklı uyarı sistemi zorunludur, anons değildir (75/2-c, 81/1). Sitede ölçü her binanın kendi yapı yüksekliğidir.
Mevcut binaya acil anons sistemi kurmak zorunlu mu?
Mevcut yapılar kısmı uyarı sistemi için 75. maddeye gönderir ve 81/7’yi anmaz (161/1). Kullanımı sağlık ya da bakım, konaklama, eğlence yeri, anaokulu, kreş, çocuk kulübü, ilköğretim okulu, yetiştirme yurdu ya da tehlikeli madde bulundurma amacına çevrilen binada yönetmeliğin öteki kısımları da uygulanır (138/1, 139/1). Öteki durumlarda ruhsat veren idarenin görüşü esastır (144); kurulum kararından önce yazılı görüş almak belirsizliği giderir.
Anons sistemi olan yere ayrıca siren takılır mı?
Gerekmez; 81/5’in son cümlesi acil anons hoparlörü bulunan hacimlerde ayrıca siren sistemini gerekli saymaz. Işıklı uyarı ise istisnalar dışında yine gerekir (81/3); işitme engelli kişilerin bulunma ihtimali olmayan alanlarda flaşör mecburi değildir. Sireni kaldırılan hacimde hoparlörün 81/5’teki değerleri (ortam gürültüsünün en az 15 dBA üstü, uyunan odada en az 75 dBA) vermesi güvenli yoldur (bizim okumamız); kamu işlerinde GTŞ 22.2 ayrıca 15 dB farkı ve kabul testini ister.