Kısa cevap: 100 V hatta hoparlörler seri değil paralel bağlanır. Amfinin COM ve 100 V klemenslerinden çıkan iki telli hat hoparlörden hoparlöre uzanır; her hoparlörde telin biri trafonun ortak (COM) ucuna, öbürü seçilen güç kademesinin ucuna girer. Kademe, hoparlörün hattan çekeceği gücü belirler ve hattaki bütün kademelerin toplamı amfinin anma gücünü aşmaz. Trafosuz 8 Ω hoparlör 100 V hatta aşırı yüklenip yanabilir, trafolu hoparlör 8 Ω çıkışta çok kısık çalar. Acil anons hattında iki şart daha vardır: hat kısa devre, kopukluk ve toprak hatasına karşı izlenir (kamu yapım işlerindeki Genel Teknik Şartname, GTŞ 22.3), amfiye ve hoparlörlere giden kablolar yangına en az 60 dakika dayanır (BYKHY 83/1-a).
100 V Hat Nasıl Çalışır?
Sabit gerilimli hatta amfi, tam çıkışta hatta 100 V etkin gerilim verir; program sürerken gerilim çoğunlukla bunun altında kalır, tepe anlarında aşabilir (Harman). Yüksek gerilim düşük akım demektir ve uzun hatlarda kablo kaybını azaltır (Harman; ABD’de 70 V, diğer ülkelerde 100 V yaygındır). Hoparlörün arkasındaki trafo hat gerilimini 4–16 Ω’luk bobine uyarlar; trafonun hat tarafındaki uçlar güç kademeleridir (tap).
Kademe ile empedans arasındaki bağ Z = 100² ÷ P = 10 000 ÷ P’dir: kademe büyüdükçe hoparlörün hatta gösterdiği empedans düşer, çektiği güç artar. Kademeler çoğunlukla gücü her adımda ikiye katlar; her adım yaklaşık 3 dB’dir (Biamp).
| Kademe | Hatta görünen empedans | 6 W’a göre ses farkı |
|---|---|---|
| 0,75 W | 13 333 Ω | −9 dB |
| 1,5 W | 6 667 Ω | −6 dB |
| 3 W | 3 333 Ω | −3 dB |
| 6 W | 1 667 Ω | 0 dB |
| 12 W | 833 Ω | +3 dB |
| 24 W | 417 Ω | +6 dB |
Föyler de böyledir: bir üretici 6, 12 ve 24 W’lık tavan hoparlörleri için 100 V’ta 1 667, 833 ve 417 Ω verir (Bosch LC1). EN 54-24’e göre kademe seçenekleri hoparlörün üzerinde işaretlenir, her kademenin empedansı veri föyünde yer alır.
Bağlantı Şeması
| Eleman | Bağlantı | Dikkat |
|---|---|---|
| Amfinin 100 V çıkışı | COM ve 100 V klemensleri | Aynı amfideki 4–16 Ω uçları bu hatta kullanılmaz |
| Bölge çıkışları ya da bölge seçici | Her bölgeye ayrı iki telli hat | Bölge toplamı amfi kanalını aşmaz |
| Tavan, duvar ve horn hoparlörleri | Hatta paralel: bir tel COM’a, öbürü seçilen kademeye | Aynı tel bütün hoparlörlerde aynı uca |
| Kutulu hat trafosu | Hat tarafı hatta paralel, hoparlör tarafı 8 Ω hoparlöre | Trafosuz hoparlörü genel seslendirme hattına almanın yolu; acil anons hattında trafosuyla birlikte EN 54-24 belgeli hoparlör kullanılır |
| Hat sonu elemanı (santral istiyorsa) | Hattın son hoparlöründen sonra | Gerekip gerekmediği, türü ve değeri santral üreticisine göre; EN 54 belgelendirmesinin parçası değildir |
Adım Adım Bağlantı
- Bölge listesini çıkarın. Her bölgenin hoparlörlerini ve kademelerini yazın; acil anonsta bölgeler projede belirlenir ve acil durum eylem planına göre çalışır (GTŞ 22.2).
- Kademeyi seçin. Gürültülü ya da yüksek tavanlı yerde büyük, sessiz küçük odada küçük kademe; seçimi hoparlör sayısı ve amfi gücü hesabıyla doğrulayın.
- Toplamı kontrol edin. Bölgedeki kademelerin toplamı onu süren amfi kanalının anma gücünü aşmaz; pay üreticiye göre değişir.
- Enerjiyi kesip doğru uçları bulun. Hat, 7. adımdaki ölçümden sonra amfinin COM ve 100 V klemenslerine bağlanacak. Amfide 70 V çıkışı da varsa trafo uçlarının gerilimine bakın: 100 V ucu 70 V hatta seçilen gücün yarısını (≈ 3 dB eksik) çeker. Tersi tehlikelidir: yalnız 70 V için işaretli bir uç 100 V hatta yaklaşık iki kat güç çeker, küçük trafo doyabilir ve amfi aşırı yüklenebilir; 100 V hatta 100 V uçlarını kullanın.
- Hattı paralel götürün. Her hoparlörde telin biri COM’a, öbürü tek bir kademe ucuna bağlanır. Lowell kutuplamanın önemli olduğunu not eder: ters bağlanan hoparlör komşusuyla ters fazda çalışır.
- Hattı sonlandırın. Acil anons hattında santral hat sonu elemanı ya da dönüş hattı istiyorsa bunu üreticinin talimatına göre bağlayın; hattı empedans ölçerek izleyen santraller hat sonu elemanı istemeyebilir.
- Amfiye bağlamadan ölçün. Empedansı ohmmetreyle değil, 1 kHz sinyal kullanan empedans ölçerle okuyun (TOA, Biamp). Beklenen değer 10 000 ÷ toplam kademe gücüdür, 60 W’lık hatta ≈ 167 Ω; çok düşük değer kısa devreyi ya da fazla yükü, çok yüksek değer kopukluğu gösterir.
- Dinleyerek bitirin. Amfiyi düşük seviyede açıp her hoparlörü bölge bölge dinleyin; ölçerin test sesi de duyulur.
Yanlış ↔ Doğru: Sık Yapılan Hatalar
| Yanlış | Sonuç | Doğru |
|---|---|---|
| Trafosuz 8 Ω hoparlörü 100 V hatta bağlamak | Tam çıkışta 10 000 ÷ 8 = 1 250 W isteyen yük: hoparlör yanabilir, amfi aşırı yüklenir (Lowell aynı hatayı 70 V hatta 625 W ile örnekler) | Kademesi seçilmiş hat trafosuyla bağlamak |
| 100 V hoparlörü 4–8 Ω çıkışa bağlamak | Çalışır ama çok kısık (Monacor) | Amfinin 100 V çıkışını kullanmak |
| Kademe toplamı amfi gücünü aşıyor | Amfi ısınır, korumaya geçer, ses kesilir | Kademeyi düşürmek, bölgeyi bölmek ya da daha güçlü amfi |
| Hoparlörleri seri bağlamak | Biri arızalanınca dizinin tamamı susar, yük değişir (Harman) | Hepsini hatta paralel bağlamak |
| Kutupları karıştırmak | Ters fazdaki komşular özellikle bas seslerde birbirini zayıflatır | Aynı tel her hoparlörde aynı uca |
| Hattı ohmmetreyle ölçmek | Sargının doğru akım direnci empedansı göstermez | 1 kHz’lik empedans ölçer |
| Alçak frekansı süzmeden hattı sürmek | Trafo çekirdekleri doyar, hat kısa devre gibi davranır; amfi ısınır ya da susar (MC2) | Yüksek geçiren süzgeç; çoğu 100 V amfide hazırdır (Biamp) |
| Anons hattını enerji kablosuyla birlikte çekmek | Hatta elektriksel gürültü karışır | Enerji kablolarından ayrı tesis (BYKHY 83/4) |
Hat Trafosu Ne İşe Yarar?
“Hat trafosu” üç parçaya denir: 100 V’luk hoparlörün arkasındaki, kademe uçlarını taşıyan eşleştirme trafosu; hat tarafı kademeli, hoparlör tarafı 4–16 Ω olan ve trafosuz hoparlörü 100 V hatta çalıştıran kutulu trafo; düşük empedanslı amfinin çıkışını 100 V’a yükselten trafo (Harman). İlk ikisinde hat tarafına COM ve seçilen kademe, hoparlör tarafına hoparlörün empedansına uyan uç bağlanır; amfi çıkışındaki yükseltici trafoda ise alçak taraf amfinin 4–16 Ω çıkışına, COM ve 100 V ucu hatta gider. Elektrik panolarındaki akım trafosuyla ilgisi yoktur.
Bölge Hatları ve Mikser Amfi
EN 54-16’ya göre sesli alarm bölgesi, aynı sesli alarm sinyalini vermesi amaçlanan hoparlör grubunun bulunduğu alandır. Her bölge amfiden ya da bölge seçiciden kendi hattıyla çıkar; GTŞ 22.2 anonsun seçilen bölgelere ya da tümüne verilebilmesini ister. Bölgeli mikser amfide hat genellikle bölge çıkışı ile ortak uç arasına bağlanır; mikrofon, müzik ve zil saati giriş kanallarına girer. Okul ve cami için okul zil ve anons sistemi ile cami ses sistemi rehberlerine bakın.
Acil Anons Hattı: Denetim ve A/B Hat
GTŞ 22.3 bütün hoparlör hatlarının kısa devre, açık devre ve toprak hatasına karşı izlenmesini ister; BYKHY 74/2 de yangın uyarı sistemini oluşturan bütün kabloların bu arızalara karşı sürekli denetimini şart koşar. Yöntem üreticiye özgüdür: hat sonu elemanı, duyulmayan pilot ton (ör. Bosch’ta 20 kHz) ya da empedans ölçümü. ASL’ye göre hat sonu elemanları EN 54 belgelendirmesine girmez, çünkü EN 54-16 bu cihazlara atıf yapmaz; hatta santral üreticisinin öngördüğü eleman kullanılır.
| Düzen | Kuruluş | Tek kısa devre ya da kopuklukta |
|---|---|---|
| Tek hat | Bölge başına bir hat | Kopukluktan sonraki hoparlörler, kısa devrede bütün hat susar |
| A/B hat | Komşu hoparlörler dönüşümlü iki hatta | Hoparlörlerin en az yarısı çalışır; bir hattın tamamı düşerse ortalama seviye yaklaşık 3 dB azalır (ASL) |
| Döngü | Hat iki ucundan santrale bağlı | Kopuklukta hat öbür ucundan beslenebilir; kısa devrede hat bölümleri birbirinden ayrılamıyorsa bütün döngü susar (CEN/TS 54-32 döngüyü anar, BS taslağı korumalı döngüden söz eder) |
Türk mevzuatında A/B hat ya da döngü zorunluluğu yoktur. İngiltere’deki BS 5839-8’in 2021 taslağı (nihai baskısı 2023’te çıktı), kalabalık halka açık binalarda 4 000 m²’yi aşan ya da 500’den fazla kişilik bölünmemiş alanlarda birden çok hoparlör hattı kurulmasını ve tek arızada kapsamanın en çok yarısının kaybedilmesini, birden çok hat kullanılan her yerde de hatların ortak bir kablo kılıfında gitmemesini önerir. FIA’nın CEN/TS 54-32 özetine göre tek kısa devre ya da kopukluk, birden fazla sesli alarm bölgesini 100 saniyeden uzun süre çalışamaz bırakmamalıdır.
Kablo: Yangına Dayanım ve Gerilim Düşümü
BYKHY 83/1-a yangın kontrol panellerinden sesli tahliye sistemi amplifikatör ve hoparlörlerine giden sinyal ve besleme kablolarının yangına en az 60 dakika dayanmasını, 83/2 ilgili standartlara göre deneyden geçmiş ve sertifikalı olmasını ister; sağlık binalarında, 100’den fazla kişinin bulunduğu konaklama ve kullanıcı sayısı 1 000’i geçen toplanma binalarında kablo ve muhafaza malzemesi halojensiz olur (83/5). Kamu yapım işlerinde GTŞ 22.10 LSOH/FR kablo, tahliye planına göre en az 60 dakika dayanım, özel teknik şartnamede belirtilecek PH sınıfı ve TS EN 50200 ya da ilgili güncel standartlara göre akredite laboratuvarda yapılmış deney ister. PH sınıfı dakikadır (ör. PH 30, PH 60, PH 120); 60 dakika şartını PH 60 ve üstü karşılar (bkz. yangına dayanıklı kablolar).
Gerilim düşümü (kesit buna göre seçilir, GTŞ 22.10): R = 2 × L × ρ ÷ A · ΔU ≈ I × R · I = toplam kademe gücü ÷ 100 V (bakırda ρ ≈ 0,0172 Ω·mm²/m; kesin değer kablo föyünde)
Örnek: 20 hoparlörü 3 W’ta süren bölge 60 W, 0,6 A çeker. 2 × 1,5 mm² kesitli 150 m’lik hatta R = 2 × 150 × 0,0172 ÷ 1,5 ≈ 3,44 Ω, ΔU ≈ 0,6 × 3,44 ≈ 2,1 V, yani %2,1’dir; bütün yük hat sonunda sayıldığı için sonuç güvenli taraftadır. İngiliz taslağı düşümün %10’u geçmemesini önerir ve %10’u yaklaşık 1 dB kayıp sayar. EN 54-24 hoparlör klemensinin 0,8–2,5 mm² kesiti alabilmesini ister; kalın kesit seçerken bunu hesaba katın. PH sınıflandırması da yalnız çapı 20 mm’nin altında, iletkeni en çok 2,5 mm² olan kablolar içindir (AB 2000/367/AT); daha kalın kabloda yangın dayanımının hangi deneye dayandığı kablo belgesinden okunur.
Tavan, Horn ve Minare Hoparlörü
Asma tavan hoparlöründe kademe, modele göre ayrı klemens uçlarından ya da bir seçici anahtardan ayarlanır. EN 54-24 hoparlörleri genellikle iç ortam için A tipi (IP21C), dış ortam için B tipi (IP33C) diye ayırır; horn ve cephe hoparlörlerinde bu sınıfa bakılır. Minare gibi uzun hatlarda düşüm, hattın tam uzunluğuyla hesaplanır.
Ürünler: tavan hoparlörü, horn hoparlör, mikser amfi, anons amfisi. Hat projesi, kurulum ve bakım için Ankara merkezli ASPEK’ten iletişim sayfası üzerinden teklif ve keşif isteyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Trafolu hoparlör nasıl bağlanır?
Amfinin COM ve 100 V klemenslerinden çıkan hat bütün hoparlörlere paralel götürülür; her hoparlörde telin biri trafonun COM ucuna, öbürü seçilen kademe ucuna bağlanır. Kademelerin toplamı amfinin gücünü aşmamalı ve bütün hoparlörlerde aynı tel aynı uca girmelidir. Bağlamadan önce hattın empedansı 1 kHz’lik empedans ölçerle kontrol edilir.
Hat trafosu ne işe yarar?
Hat gerilimini hoparlörün düşük empedanslı bobinine uyarlar ve kademe uçlarıyla hoparlörün hattan çekeceği gücü belirler. Kutulu hat trafosu, trafosuz bir 8 Ω hoparlörü 100 V hatta çalıştırmaya yarar. Elektrik panolarında akım ölçmek için kullanılan akım trafosuyla ilgisi yoktur.
Hat trafosu nasıl bağlanır?
Hat tarafında COM ucu ve istenen güç kademesinin ucu 100 V hatta paralel bağlanır; hoparlör tarafında hoparlörün empedansına uyan uç (ör. 8 Ω) kullanılır. Seçilen kademe, trafonun hattan çekeceği gücü belirler ve bölge toplamına eklenir.
8 ohm hoparlör 100 V amfiye bağlanır mı?
Doğrudan bağlanmaz. 8 Ω’luk yük 100 V hatta tam çıkışta 10 000 ÷ 8 = 1 250 W ister; hoparlör yanabilir ve amfi aşırı yüklenir. Böyle bir hoparlör 100 V hatta ancak kademesi seçilmiş bir hat trafosuyla bağlanır; trafosuz kullanılacaksa 4–16 Ω çıkışlı bir amfiye bağlanır. Acil anons hattında ise hoparlörün trafosuyla birlikte EN 54-24 belgeli olması gerekir; sonradan eklenen hat trafosu bu belgenin yerini tutmaz.
Mikser amfiye hoparlör nasıl bağlanır?
Trafolu hoparlörler, bölgeli mikser amfinin ilgili bölge çıkışı ile ortak uç arasına paralel bağlanır. Her bölgenin kademe toplamı, bölge anahtarlı tek kanallı amfilerde ise birlikte açılabilecek bütün bölgelerin toplamı amfinin gücünü aşmamalıdır. Mikrofon, müzik kaynağı ve zil saati amfinin giriş kanallarına bağlanır.
Acil anons kablosu kaç dakika dayanıklı olmalı?
BYKHY 83/1-a sesli tahliye sistemi amplifikatör ve hoparlörlerine giden kabloların yangına en az 60 dakika dayanmasını ister. Kamu yapılarında GTŞ 22.10 LSOH/FR kabloyu, özel teknik şartnamede belirtilecek PH sınıfını ve TS EN 50200 ya da ilgili güncel standartlara göre yapılmış deneyi arar. 60 dakika şartını PH 60 ve üstü sınıflar karşılar.
Anons hattında A/B hat zorunlu mu?
Türk mevzuatında zorunlu değildir; GTŞ 22.3 hatların kısa devre, açık devre ve toprak hatasına karşı izlenmesini ister. A/B düzende komşu hoparlörler iki ayrı hatta dağıtılır ve tek arızada bölgedeki hoparlörlerin en az yarısı çalışmaya devam eder. İngiltere’deki BS 5839-8 taslağı bu düzeni büyük ve kalabalık alanlar için önerir.