Kısa cevap: EN 54-16, yangın algılama ve alarm sistemlerinde alarmı ton ya da konuşmayla veren sesli alarm kontrol ve gösterge donanımının; EN 54-24 ise yangın uyarısını bina kullanıcılarına yayınlayan hoparlörlerin Avrupa ürün standardıdır. Acil anons santrali, güç amplifikatörü ve çağrı istasyonu EN 54-16’ya, hoparlör EN 54-24’e, güç kaynağı EN 54-4’e göre belgelenir; tasarım ve devreye alma ise bir ürün standardına değil, CEN/TS 54-32 kılavuzuna dayanır. İki standardın da tek yayımlı baskısı 2008 tarihlidir ve Türkiye’de 12.02.2009’da TS EN olarak kabul edildi; AB’de uyumlaştırılmış standart oldukları için ürünler CE işareti ve performans beyanıyla piyasaya çıkar.
Hangi Parça Hangi Standarda Tabi?
Her ana parça kendi EN 54 bölümüne göre belgelenir, tasarım ayrı bir kılavuza dayanır. Tablo parçayı standardıyla, ÇŞB Elektrik Tesisatı Genel Teknik Şartnamesindeki (GTŞ) maddesiyle ve kontrol noktasıyla eşleştirir.
| Parça | Standart | GTŞ | Bakılacak nokta |
|---|---|---|---|
| Sesli alarm kontrol ve gösterge ünitesi (santral) | TS EN 54-16 | 22.3 | Projenin istediği isteğe bağlı fonksiyonların beyan edilmiş olması |
| Güç amplifikatörü | TS EN 54-16 | 22.4 | Amfi modelinin bir EN 54-16 beyanında yer alması; yedek amfi için madde 13.14 |
| Çağrı ve uzak çağrı istasyonu | TS EN 54-16 | 22.5, 22.6 | Acil mikrofon fonksiyonu (madde 12); ayrı beslenen uzak istasyonda EN 54-4 güç kaynağı |
| Güç kaynağı | TS EN 54-4 (+A1, +A2) | 22.7 | Santralin içindeyse de EN 54-4’e uygunluk (EN 54-16 madde 4.3) |
| Hoparlör | TS EN 54-24 | 22.9 | Etikette EN 54-24 ve A ya da B tipi; veri föyünde kademe empedansları ve kapsama açıları |
| Kablo | EN 54 değil; TS EN 50200 ya da ilgili güncel standarda göre deney | 22.10 | En az 60 dakika (BYKHY 83/1-a), PH süresi, akredite laboratuvar raporu |
| Planlama, kurulum, bakım | TSE CEN/TS 54-32 | 22.2, 22.11, 22.12 | Ürüne verilmez; proje, kabul ve bakımın dayanağıdır |
| Anlaşılabilirlik ölçümü | TS EN IEC 60268-16 | 22.14 | STI ve STIPA yöntemi; geçme eşiği vermez |
| Yangın dışı acil ses sistemi | TS EN 50849 | 22.2 | Yangın tahliyesinde kullanılan sistemleri kapsamaz; GTŞ yine de bütün sistemin dayanakları arasında sayar |
EN 54-16: Sesli Alarm Santrali
EN 54-16, binalardaki yangın algılama ve alarm sistemlerinde alarmı ton, sesli mesaj ya da ikisiyle veren sesli alarm kontrol ve gösterge donanımının (VACIE) gereklerini, deney yöntemlerini ve performans ölçütlerini belirler. Türkiye’de TS EN 54-16 adıyla 12.02.2009’da kabul edildi, Türkçe tercümesi 10.09.2015 tarihlidir. Kapsam notuna göre sistemin bütününe ait gerekler, özellikle duyulabilirlik ve anlaşılabilirlik, bu standardın konusu değildir.
- Alarm sinyali alındıktan sonra sesli alarm çıkışları en geç 3 saniyede, gecikme seçilmişse gecikmenin sonunda devreye girer (7.1.1).
- Sesli alarm santrali ile yangın alarm paneli ayrı kabinlerdeyse aradaki iletim yolunun arızası, 8.3 seçeneği kullanılmıyorsa sesli alarm santralinde kontrol kaybına ya da durum değişikliğine yol açmamalıdır (7.1.3).
- Güç kaynağı santralin içinde de dışında da olsa EN 54-4’e uymalıdır (4.3).
İsteğe bağlı fonksiyonlar
Standart bazı fonksiyonları gereklere bağlı seçenek olarak ayırır; üretici birini ürüne koyarsa o fonksiyonun bütün gereklerini karşılamalıdır (4.1.1). Projenin istediği seçeneğin beyanı bu yüzden ayrıca sorulur.
| Madde | Seçenek | Mevzuatla ilişkisi |
|---|---|---|
| 7.4 | Sesli alarma girişte gecikme: en fazla 1 dakikalık adımlarla en çok 10 dakika, elle iptal edilebilir | BYKHY 81/2 ön uyarıya ancak alarm gecikmesiz olarak yangın mücadele ekiplerine ve eğitimli personele iletiliyorsa izin verir; tehlikeli maddelerin bulundurulduğu veya işlendiği endüstriyel binalarda ve depolama amaçlı yapılarda vermez |
| 7.5 | Kademeli tahliye: uyarı sinyallerini bölgelere aşamalı verme | BYKHY 81/4-a: tamamı birden boşaltılamayan bina |
| 8.4 | Arızaların sesli alarm bölgesi bazında gösterilmesi | GTŞ 22.3: santral her bölgeyi izlemeli |
| 12 | Acil mikrofon | BYKHY 81/7: yangın merkezinden canlı mesaj |
| 13.14 | Yedek güç amplifikatörleri | GTŞ 22.4: projede yedek amfi varsa bu maddeye göre |
EN 54-24: Sesli Alarm Hoparlörü
EN 54-24, yangın algılama ve alarm sisteminden gelen yangın uyarısını bina kullanıcılarına yayınlayan hoparlörleri kapsar. İki ortam tipi vardır: genelde iç mekân için A, genelde dış mekân için B; standart, yüksek sıcaklık ya da nem bulunan bazı iç mekânlarda B tipinin daha uygun olabileceğini not eder (3.1.21). Adresli ve aktif bileşenli hoparlörler kapsam dışıdır, sesli sirenler EN 54-3’e aittir. Aktif hoparlörler için hazırlanan prEN 54-33 ise 28.09.2026 itibarıyla onay aşamasında bir taslaktır.
| Konu | Standardın istediği | Madde |
|---|---|---|
| Dayanıklılık | Anma gücünde en az 100 saat çalışma | 4.3 |
| Muhafaza koruması | A tipi IP21C, B tipi IP33C | 4.4.3 |
| Klemens | İletkeni metal yüzeyler arasında sıkıştırır; 0,8–2,5 mm² kesit bağlanabilir | 4.4.1 |
| Plastik gövde | Besleme gerilimi ve güce göre V-2 ya da HB75 (EN 60695-11-10) veya 5VB (EN 60695-11-20) | 4.4.2 |
| Deneyler | Frekans yanıtı, empedans, kapsama açıları, en yüksek ses basıncı, anma gücü; kuru ve nemli sıcak, soğuk, kükürt dioksit korozyonu, şok, darbe, titreşim | 5 |
| Kapsamda olmayan | Elektromanyetik uyumluluk deneyi (pasif cihaz olduğu için) ve yangına dayanım deneyi | Giriş, 5 |
Son satır sık yapılan bir hatayı düzeltir: EN 54-24 belgesi hoparlörün yangında çalışmayı sürdürdüğünü göstermez. Seramik klemens ve termik sigorta bazı üreticilerin ürün özelliğidir; İngiltere’deki BS 5839-8 uygulama kodunun 2021 taslağı (nihai baskı 2023’te yayımlandı) bunları, yangında tek hoparlörün arızası bağlı olduğu devreyi düşürmesin diye örnek önlem olarak anar. Yönetmeliğin hat için koyduğu şart kablodadır: yangına en az 60 dakika (BYKHY 83/1-a).
Etiket ve veri föyü. Etikette standart numarası, A ya da B tipi, üretici ve model, trafolu modelde anma gerilimi, en yüksek kademedeki anma gücü ve güç kademeleri yazar; etiket montajdan sonra görünmeyebilir ama bakımda erişilebilir olmalıdır (4.5.1). Veri föyü kapsama açılarını 500 Hz, 1, 2 ve 4 kHz’te, empedansı her kademe için verir (4.5.2). Hat hesabı 100V hoparlör bağlantı şeması rehberindedir.
EN 54-4, CEN/TS 54-32, EN 50849 ve IEC 60268-16
EN 54-4 güç besleme donanımının standardıdır; geçerli metin 1997 baskısı, 1999 düzeltmesi ve 2002, 2006 tadilleridir, yeni baskı yoktur.
CEN/TS 54-32:2015 yangında can güvenliği için bilgi yayınlayan sesli alarm sistemlerinin planlaması, tasarımı, kurulumu, devreye alınması, kullanımı ve bakımı için kılavuzdur; EN değildir, ürüne belge olmaz, yalnız siren, sesli siren ya da zil kullanan sistemlere uygulanmaz. Kendi girişine göre öneridir, başka bir belge ya da sözleşme isterse bağlayıcı hale gelir; GTŞ onu kamu işlerinde tasarımın, akü hesabının (Ek E) ve kabulün dayanağı yapar. TSE karşılığı TSE CEN/TS 54-32:2015’tir.
EN 50849:2017 EN 60849’un yerini alan acil durum ses sistemleri standardıdır (Türkiye’de TS EN 60849 28.01.2019’da iptal edildi); ama kapsam maddesi, yangın algılama sistemine bağlı olsun olmasın, yangında tahliye için kullanılan ses sistemlerini dışarıda bırakır. GTŞ 22.2’nin onu dayanaklar arasında sayması bu kapsamla gerilim içindedir. “IEC 60849 uyumlu” ibaresi de EN 54-16’nın yerini tutmaz: IEC 60849 santrali deneyen bir ürün standardı değil, acil durum ses sisteminin başarım gereklerini veren bir sistem standardıdır ve CE ile performans beyanına dayanak olmaz; üstelik 2008’de geri çekildi, yerini ISO 7240-16 ve 7240-19 aldı. Avrupa karşılığı EN 60849’un yerini de EN 50849:2017 aldı.
IEC 60268-16:2020 STI ölçüm yöntemidir (TS EN IEC 60268-16, kabul 15.02.2021; GTŞ eski adını listeler) ve sesli alarm kanallarının belgelendirilmesi için STI ölçütü vermez. Sık görülen “ortalama en az 0,50, ölçüm noktalarının en az yüzde 90’ında 0,45” hedefi İngiltere’deki BS 5839-8’in 2021 taslağında yer alır (standardın nihai baskısı 2023’te çıktı); bazı üreticiler benzer değerleri CEN/TS 54-32’ye dayandırır. GTŞ kamu işlerinde kabulü CEN/TS 54-32’ye bağladığı için (22.12) hedef değer proje şartnamesine yazılır ve kabulde ölçülür.
CPR, CE ve Performans Beyanı
EN 54-16, EN 54-24 ve EN 54-4, AB’nin 305/2011 sayılı Yapı Malzemeleri Tüzüğü (CPR) altında uyumlaştırılmış standartlardır; atıfları AB Resmî Gazetesi’nin 8 Ağustos 2014 tarihli C 259 sayısındadır. 54-16 ve 54-24’ün CEN sayfalarındaki 2011 tarihli DOW, standardın geri çekildiğini değil, çelişen ulusal standartların kaldırılma tarihini gösterir. Yeni Yapı Ürünleri Tüzüğü (AB) 2024/3110 altında yeni standart atıflanana kadar ilke olarak 2011 tüzüğünün hükümleri uygulanır.
Türkiye’de GTŞ kamu işlerinde her cihaz için Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (305/2011/AB) kapsamında akredite kuruluştan Performansın Değişmezliğinin Değerlendirilmesi ve Doğrulanması Belgesi, üreticinin performans beyanı, CE işareti ve üreticide ISO 9001 belgesi ister; santral bölümüne göre performansın değişmezliği belgesi ile performans beyanı teklif, teknik değerlendirme ve malzeme onayı aşamalarında işverene verilir (22.3). CE zincirinin genel anlatımı EN 54 standardı sayfasındadır.
Satın Almadan Önce Kontrol Listesi
- Teklifteki her kalemin karşısına standardını yazıp beyanla karşılaştırın; güç kaynağı santralin içinde olsa da EN 54-4 uygunluğu aranır.
- Bina 81/7 kapsamındaysa acil mikrofonun (12), kademeli tahliye gerekiyorsa 7.5’in, yedek amfi isteniyorsa 13.14’ün beyan edildiğine bakın.
- Tehlikeli madde bulunduran ya da işleyen sanayi ve depolama yapısında gecikme seçeneğini (7.4) kullanmayın; 81/2 bu yapılarda ön uyarıya izin vermez. Başka binalarda gecikme ancak alarmın gecikmeden yangın ekiplerine ve eğitimli personele gittiği düzende kurulur.
- Hoparlör etiketinde EN 54-24 ve A ya da B tipini, veri föyünde kademe empedansı ile kapsama açılarını görün; dış mekânda ve nemli ya da sıcak iç mekânda B tipini değerlendirin.
- “Yangına dayanıklı hoparlör” ifadesini belge saymayın; seramik klemens ya da termik sigorta isteniyorsa şartnameye yazın.
- Adresli ya da aktif hoparlör EN 54-24’ün kapsamı dışındadır; hangi belgeye dayandığını üreticiye sorun.
- Sesli siren EN 54-3 ürünüdür, hoparlör değildir; yalnız sirenle kurulan sisteme CEN/TS 54-32 uygulanmaz.
- “EN 50849 belgeli” ya da “IEC 60849 uyumlu” ibaresini yangın anonsu için EN 54-16 ve EN 54-24 yerine kabul etmeyin.
Santral ve hoparlör modelleri acil anons kontrol ünitesi ve acil anons hoparlörü sayfalarında, sistemin genel yapısı acil anons sistemleri rehberindedir. Ankara merkezli ASPEK acil anons sistemlerinde tasarım, kurulum ve bakımı üstlenir; teklif için iletişim.
Sık Sorulan Sorular
EN 54-16 nedir?
Yangın algılama ve alarm sistemlerinde alarmı ton, sesli mesaj ya da ikisiyle veren sesli alarm kontrol ve gösterge donanımının, yani acil anons santralinin gereklerini, deney yöntemlerini ve performans ölçütlerini belirleyen Avrupa standardıdır. Türkiye’de TS EN 54-16 adıyla 12.02.2009’da kabul edildi. Sistemin bütününe ait duyulabilirlik ve anlaşılabilirlik gereklerini kapsamaz; bunlar tasarımın konusudur.
EN 54-24 hoparlör ne demek?
Yangın uyarısını yayınlamak üzere EN 54-24’e göre denenmiş pasif hoparlördür: anma gücünde en az 100 saat çalışma, iklim ve mekanik deneyler, A tipinde IP21C, B tipinde IP33C koruma istenir. Üzerinde standart numarası ile A ya da B tipi yazar, veri föyü kapsama açılarını ve kademe empedanslarını verir. Adresli ve aktif bileşenli hoparlörler kapsam dışıdır.
TS EN 54-24 ile EN 54-24 farklı mı?
Hayır. TS EN 54-24, EN 54-24:2008’in Türk Standardı olarak kabulüdür (12.02.2009) ve TSE kaydında yürürlüktedir; teknik içerik aynıdır. TSE kaydında Türkçe tercümesi görünmez. Üründe ve belgede “EN 54-24” ibaresi aranır.
EN 54-24 hoparlör yangına dayanıklı mıdır?
Belge bunu göstermez; standardın deneyleri arasında yangına dayanım yoktur, plastik gövde için yalnız yanabilirlik sınıfı istenir. Bazı üreticiler yerel yangında oluşan kısa devreyi hattan ayırmak için seramik klemens ve termik sigorta kullanır; bu bir ürün özelliğidir. Hat için yönetmelik şartı kablodadır: yangına en az 60 dakika dayanım (BYKHY 83/1-a).
Acil anons sistemi ile normal ses sistemi arasındaki fark nedir?
Normal ses sisteminin parçaları için bir yangın standardı aranmaz. Acil anons sisteminde santral, amfi ve çağrı istasyonu EN 54-16, hoparlör EN 54-24, güç kaynağı EN 54-4 kapsamında deneyden geçer ve CE ile performans beyanı taşır; kablolarda BYKHY 83/1-a’nın 60 dakikalık yangın dayanımı aranır. Sistem yangın panelinden tetiklenir ve acil yayın diğer yayınları keser (81/8).
EN 54-16 ve EN 54-24’ün yeni baskısı var mı?
28.09.2026 itibarıyla yok: iki standardın da ilk ve tek yayımlı baskısı 2008’dir, CEN’deki revizyon taslakları ön aşamadadır. AB’de yeni Yapı Ürünleri Tüzüğü (2024/3110) yürürlüğe girdi, ama yeni standart atıflanana kadar bu ürünler için ilke olarak 2011 tüzüğünün hükümleri uygulanır. Teklifte 2008 dışında bir baskı yılı görürseniz kaynağını sorun.
EN 50849 belgeli sistem yangın anonsu için yeterli mi?
Hayır. EN 50849:2017 kapsam maddesinde, yangın algılama sistemine bağlı olsun ya da olmasın, yangında tahliye için kullanılan acil ses sistemlerine uygulanmadığını söyler. Yangın anonsunda ürün standartları EN 54-16, EN 54-24 ve EN 54-4, planlama kılavuzu CEN/TS 54-32’dir. ÇŞB şartnamesinin TS EN 50849’u da dayanaklar arasında sayması bu kapsamla gerilim içindedir.
Acil anons sisteminde STI kaç olmalı?
Türk mevzuatında bir STI değeri yoktur; ÇŞB şartnamesi ölçüm yöntemi olarak TS EN 60268-16’yı listeler, sayı vermez. IEC 60268-16 da sesli alarm gibi kanalların belgelendirilmesi için ölçüt koymaz. Sık kullanılan ortalama 0,50 ve noktaların en az yüzde 90’ında 0,45 değeri İngiliz taslağında geçer, bazı üreticiler benzerini CEN/TS 54-32’ye dayandırır; projede hangi değerin aranacağı şartnameye yazılır, kabulde ölçülür.