Kısa cevap: Cami ses sistemi tek bir hoparlör hattı değil, bölgeli bir düzendir: içeride harim ve kadınlar mahfili, dışarıda son cemaat yeri, avlu ve minare kendi hattından beslenir ve ayrı açılıp kapanır. Sayılar Diyanet İşleri Başkanlığı’nın 14.11.2019 tarihli Cami Hizmetlerinde Verimliliğin Artırılması Genelgesi’ndedir: minareden ezan ve salâ okunurken cihazlar ortalama 70–85 dB arasında tutulur, ses cihazı gereken hallerde cami içi ortalama 60–70 dB olur. Diyanet’in Din Hizmetleri Uygulama Genelgesi ise vaaz, hutbe ve mevlidin minare hoparlörlerinden yayımlanmasına izin vermez; minare hattını iç yayından ayırmak bu yüzden bir tercih değil, gerekliliktir.
Caminin Ses Bölgeleri
Camide sesin gittiği her yerin dinleyicisi başkadır: harimde cemaat, mahfilde kadınlar, avluda dışarıda saf tutanlar, minarede bütün mahalle. Sistem bu yüzden ayrı açılıp kapanan bölgelerle kurulur.
| Bölge | Ne yayınlanır | Hoparlör | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Harim | Kıraat, tekbir, vaaz, hutbe | Duvar ya da sütun tipi, cemaate yakın | Ses cihazı gerekiyorsa ortalama 60–70 dB (2019 genelgesi, E/2) |
| Kadınlar mahfili | Harimle aynı yayın | Kendi hoparlörü | Ayrı ses ayarı |
| Son cemaat yeri | Cami kapalıyken ve kalabalıkta kılınan namaz | Dış ortama uygun duvar tipi ya da horn | Namaza müsait tutulur (Uygulama Genelgesi 7/1) |
| Avlu | Avluda saf tutan cemaat | Horn ya da projektör | Minare hattından ayrı |
| Minare | Ezan ve salâ | Horn (borulu) | Ortalama 70–85 dB (E/1); doğrudan binalara yöneltilmez (E/4) |
| Uzak mahalle hoparlörü | Ezan | Direk üstü horn | Talep üzerine; yer ya da direk sahibi ve yetkililerinin onayı, görüntü ve ses kirliliği yaratmamak (Uygulama Genelgesi 15/2) |
Bu tabloyu okurken: “2019 genelgesi” Diyanet’in 14.11.2019 tarihli Cami Hizmetlerinde Verimliliğin Artırılması Genelgesi, “Uygulama Genelgesi” Din Hizmetleri Uygulama Genelgesi’nin güncel metnidir; aralıklar ortalamadır.
Harim ve Kadınlar Mahfili
Harimde hedef yüksek ses değil, anlaşılır sestir. Kubbe, taş duvar ve cam sesi yansıtır, halı bir kısmını yutar; anlaşılırlıkta belirleyici olan, doğrudan gelen sesin yansıyan sese oranıdır. Bu oran hoparlörü cemaate yaklaştırarak, seviyeyi gereğinden yükseltmeyerek ve sesi yüzeylere değil saflara yönelterek iyileşir; tek güçlü hoparlör yerine payelere ve yan duvarlara dağılmış birkaç hoparlör kullanılır.
2019 genelgesi, ses cihazının gerekmediği küçük camilerde ya da cemaatin az olduğu vakitlerde yalın sesle yetinilmesini ve mikrofon kullanılmamasını ister (E/2); harim bölgesinin tek düğmeyle kapanabilmesi bu yüzden işe yarar. Kadınlar mahfili harimin üstünde bir galeri ya da ayrı bir bölüm olabilir; harim hoparlörleri saflara göre yönlendirildiği için mahfil kendi hoparlörünü ve ses ayarını alır. Bkz. duvar tipi, sütun ve projektör hoparlör.
Son Cemaat Yeri, Avlu ve Minare
Uygulama Genelgesi, cami kapalıyken son cemaat mahallerinin namaza müsait hale getirilmesini ister (Madde 7/1) ve cami dışında kılınacak namazın sergilerini de düzenler (7/14); cemaat zaman zaman dışarıda saf tutar. Yağmura açık bu alanlarda gövdesi dış ortama uygun hoparlör kullanılır (üreticinin IP beyanına bakılır).
Minare hattı mahalleye konuşur. Uygulama Genelgesi cami hoparlörlerini ezan ve salâ dışında kullandırmaz; millî güvenlik gerektiren durumlar ile yangın, deprem, sel gibi olağanüstü haller bunun dışındadır, umumu ilgilendiren zaruri durumlarda müftülüğün muvafakatiyle ilan yapılabilir (15/1-c). Cami içindeki vaaz, hutbe ve mevlit ise minare hoparlörlerinden yayımlanmaz (15/1-b).
Minarede dış mekâna dayanıklı horn (borulu) hoparlörler mahallenin farklı yönlerine çevrilir. 2019 genelgesi montajda cadde, sokak ve binaların konumuna dikkat edilmesini, hoparlörlerin doğrudan binalara yöneltilmemesini ister (E/4). Minareden inen kablo korumalı güzergâhtan geçer, şerefedeki eklemeler su almayan kutuda yapılır. Camiden uzak mahalle ya da yazlık sitede oturanlar talep ederse ek hoparlör, takılacağı yerin ya da direğin sahibiyle yetkililerinin onayı alınarak ve görüntü ile ses kirliliği yaratmadan takılabilir (15/2). Bkz. horn hoparlör.
Mikser Amfi, Ezan Amfisi ve Mikrofonlar
100 V sabit gerilim sisteminde harimden minareye bütün hoparlörler paralel bağlanır; seçilen kademeler (W) toplanır ve toplam amfinin gücünü aşmaz (bkz. 100V hoparlör bağlantı şeması, hoparlör sayısı ve amfi gücü). Bölge seçmeli mikser amfilerde gruplar ön paneldeki düğmelerle ayrı açılıp kapanır (ör. Bosch Plena LBB 1914 kılavuzu); bölge başına ses ayarı modele göre değişir. Aynı kılavuz öncelikli anonsların bölge düğmesine bakılmaksızın bölgelere gittiğini de yazar: vaaz ya da hutbe mikrofonu öncelikli girişe bağlıysa minare bölgesi kapalı görünse bile yayın minareye çıkar, bu yüzden minare hattı öncelikli anons almayan bir çıkıştan ya da ayrı amfiden sürülür (15/1-b).
Minareyi ayrı bir ezan amfisinden sürmek de mümkündür (çift minare için iki kanallı modeller var); bu ayrım tek bir arızada bütün caminin susmasını da önler. Bkz. mikser amfi.
Mikrofonlar mihrapta imam, kürsüde vaiz, minberde hatip ve mahfilde müezzin içindir; esnek boyunlu (gooseneck), ayaklı ya da yaka tipi seçilebilir, kondansatör tipte beslemenin (fantom ya da pil) nasıl sağlanacağı baştan kontrol edilir. Genelge mikrofonun ağza çok yakın tutulmaması konusunda görevlilerin bilgilendirilmesini ister (E/3). Hoparlörü mihrabın arkasına değil saflara doğru yerleştirmek ötme (akustik geri besleme) riskini azaltır. Bkz. mikrofon.
Ezan: Görevli, Merkezi Ezan ve Kayıttan Ezan
Ezanı güzel okuma yeterliğine sahip görevliler kendi camilerinde okur (Uygulama Genelgesi 13/1); yeterliği henüz sağlanmamış görevlinin olduğu camilerde ve görevlisi bulunmayan köy, belde ve mezra camilerinde merkezi ezan uygulaması sürer (13/2, 13/3). Kayıttan ezan ise kapalıdır: “Camilerde bilgisayar vb. dijital cihazlar kullanılarak kayıttan ezan okutulmayacaktır.” (13/7). Vakit hesaplayıp kayıtlı ezan çalan cihazlar camide ezan için planlanmaz; hoparlöre görevlinin ya da merkezi yayının sesi gider.
Merkezi sistemde merkez camideki yayın telsizle diğer camilere aktarılır, her camideki alıcı sesi kendi amfisine verir. Kurulum yazışmaları valilik kanalıyla Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) bölge müdürlüğüyle yürür; izin verilen güce uyulur, sistem kontrolden sonra çalışır (Madde 12). Sabotaja karşı alıcı ya da amfinin elektriği ezan ve salâdan beş dakika önce açılır, bitince kapatılır (13/6); bu iş elle ya da vakit hesaplayan, kontak çıkışlı bir zaman saatiyle yapılabilir. Genelge sesin pürüzsüz, yeterli ve net aktarılmasını da şart koşar (13/5). Bkz. telsiz anons sistemi ve ezan cihazı.
Desibel: Genelge Ne Diyor, Ne Demiyor?
Sayılar, Diyanet’in 14.11.2019 tarihli ve 75718882-216-E.716418 sayılı genelgesinin “Camilerdeki Ses Sistemlerinin Kullanımı” başlıklı E bölümündedir: ezan ve salâda (minareden vb.) cihazlar ortalama 70–85 dB (E/1), ses cihazı gerekirse cami içi ortalama 60–70 dB (E/2). Genelge ölçümün nerede (hoparlörden kaç metrede, sokakta mı, pencerede mi), hangi frekans ağırlığıyla (A gibi) ve hangi süre üzerinden “ortalama” alınacağını yazmaz. Müftülüğün kullandığı Ek-16 Din Hizmetleri Denetim Formu ise şunu sorar: “Cami içi ve dışında kullanılan cihazların ses düzeyi (cami içi 60-70 dB, cami dışı 70-85 dB) mevzuata uygun mudur?” Ölçüm noktaları ve yöntem bu yüzden cami yönetimiyle birlikte belirlenip kayda geçirilmelidir.
Sık geçen 80 dB değeri için birincil bir düzenleme metni bulamadık; Diyanet TV’nin 22.02.2017 tarihli haberi bunu Ankara ve İstanbul’daki ezan çalıştaylarında dile getirilen öneriler arasında aktarır. Çevre mevzuatında da ibadethanelere özgü bir değer bulamadık: 2010 tarihli Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, Diyanet’i “dini tesislerde ses yükseltici kullanımından çevreye yayılan sesin kontrolüne ilişkin esasların belirlenmesiyle” sorumlu tutuyordu (Madde 8/1-b); bu yönetmelik 30.11.2022’de Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği’yle yürürlükten kaldırıldı (Madde 21), yeni yönetmeliğin madde metninde de ibadethanelere dair hüküm bulamadık.
Anfi Dolabı
Amfi çalışırken ısınır ve izin verilen ortam sıcaklığı modele göre değişir: örneğin Bosch’un Plena mikser amfi kılavuzu, rafa takılan cihazda ortam sıcaklığının 45 °C’yi aşmamasını, havalandırma açıklıklarının kapatılmamasını ve yeterli havalandırma yoksa cihazın gömme bir yere konmamasını ister. Dolapta hava giriş ve çıkışı bırakılır; dolap nemden uzak, yetkisiz kişilerin ulaşamayacağı bir yerde durur ve kilitlenir.
Kurulum ve Ayar Adımları
- Bölgeleri listeleyin: harim, mahfil, son cemaat yeri, avlu, minare, gerekiyorsa uzak mahalle hoparlörleri.
- Minare hattının ezan ve salâ ile genelgenin izin verdiği olağanüstü hal ve müftülük onaylı ilanlar dışında kullanılmayacağını, vaaz, hutbe ve mevlidin bu hatta gitmeyeceğini projede baştan yazın.
- Minare hoparlörlerinin yönünü sokak ve bina planı üzerinde seçin; hiçbiri doğrudan bir binaya bakmasın.
- Harim hoparlörlerini cemaate yakın ve saflara dönük yerleştirin; mikrofonların önüne hoparlör gelmesin.
- Kademeleri toplayıp amfiyi seçin, hat kesitini gerilim düşümüne göre belirleyin; kullanıcı sayısı 1.000’i geçen camide BYKHY besleme ve dağıtım kablolarıyla kablo muhafazalarının halojensiz olmasını ister (83/5), hoparlör hatlarını da bu kapsamda düşünmek güvenli taraftır.
- Uğultu riskine karşı mikrofon kablolarını enerji hatlarından ayrı çekin, cihazları aynı topraklamaya bağlayın.
- Amfiyi havalandırmalı ve kilitli dolaba koyun; merkezi ezan alıcısının antenini metal dolabın dışına alın.
- Seviyeleri genelgedeki aralıklara göre ayarlayın, ölçüm noktalarını yazın, görevlilere bölge düğmelerini gösterin.
Uygulama Genelgesi bakımı da düzenler: cuma, teravih, bayram ve cenaze namazları öncesinde ses cihazları kontrol edilir, bakım periyodik yaptırılır, kullanma süresi dolan cihaz yenilenir (7/13); Ramazan öncesinde ses cihazlarının bakımı ayrıca yapılır (23/2-a).
Cami Ses Sistemi Yangın Anonsu Yerine Geçer mi?
Hayır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) camileri toplanma amaçlı binalar içinde ibadethane sayar (15/1-ç) ve bir LPG deposu mesafe hükmünde “okul ve cami gibi kamuya açık binalar” ifadesini kullanır (106/13), ama camiye özel anons maddesi yoktur. Yapı inşaat alanı 5.000 m²’yi geçen ya da toplam kullanıcısı 1.000’i aşan bir camiyi 81/7-b’nin “topluma açık binalar” kapsamında görüyoruz: yönetmelik bu ifadeyi tanımlar maddesinde açıklamaz, yalnız akaryakıt istasyonu mesafe tablosunun dipnotu “topluma açık yerler”i ibadet dahil 50 veya daha fazla kişinin toplandığı binalar diye tarif eder (Ek-13, not 3). Kesin durumu proje onayında idareyle netleştirin.
Kapsama giren binada sistem otomatik mesajları ve yangın merkezinden mikrofonla verilen canlı mesajları yayınlamalıdır (81/7). Sıradan bir cami amfisi buna kendiliğinden uymaz: otomatik mesajın yangın algılamayla başlatılması, hatların sürekli denetimi (74/2) ve kabloların yangına en az 60 dakika dayanması (83/1-a) ayrıca projelendirilir. Diyanet’in olağanüstü hallerde hoparlör kullanımına izin vermesi (15/1-c) de bu şartları karşılamaz. Bkz. EN 54-16 ve EN 54-24, acil anons sistemi zorunlu mu ve anons sistemleri.
Seslendirme ve acil anons sistemlerini projelendiren, kuran ve bakımını yapan Ankara merkezli ASPEK’ten caminizin bölge planı için teklif ve keşif isteyebilirsiniz: iletişim.
Sık Sorulan Sorular
Cami hoparlörü kaç desibel olmalı?
Diyanet’in 14.11.2019 tarihli Cami Hizmetlerinde Verimliliğin Artırılması Genelgesi’ne göre minareden ezan ve salâ okunurken cihazların ses düzeyi ortalama 70–85 dB arasında tutulur; ses cihazına ihtiyaç duyulan hallerde cami içindeki ortalama düzey 60–70 dB’dir. Genelge ölçüm noktasını ve yöntemini tanımlamaz. İnternette sık geçen 80 dB değerinin dayandığı bir düzenleme metni bulamadık; bu değer 2017’deki ezan çalıştaylarında öneri olarak dile getirilmişti.
Minareden vaaz, hutbe ya da mevlit yayınlanabilir mi?
Hayır. Din Hizmetleri Uygulama Genelgesi’nin 15/1-b maddesine göre cami içinde yapılan vaaz, hutbe, mevlit ve benzeri programlar minare hoparlörlerinden yayımlanmaz. Bu nedenle minare hoparlörleri, iç yayın sürerken kapalı kalabilen ayrı bir bölgeye bağlanır.
Camide ezan okuma cihazıyla kayıttan ezan okutulabilir mi?
Hayır. Din Hizmetleri Uygulama Genelgesi’nin 13/7 maddesi camilerde bilgisayar ve benzeri dijital cihazlarla kayıttan ezan okutulmasına izin vermez. Ezanı yeterliğe sahip görevli okur; yeterliği henüz sağlanmamış görevlinin bulunduğu camilerde ve görevlisi olmayan köy, belde ve mezra camilerinde merkezi ezan uygulaması devam eder.
Merkezi ezan sistemi nasıl çalışır?
Merkez camideki yayın telsizle diğer camilere gönderilir, her camideki alıcı sesi kendi amfisine verir. Kurulumda yazışmalar valilik kanalıyla BTK bölge müdürlükleriyle yapılır, izin verilen güce uyulur ve sistem kontrolden sonra devreye alınır (Madde 12). Sabotaj riskine karşı alıcının ya da amfinin elektriği ezan ve salâdan beş dakika önce açılır, yayın bitince kapatılır (13/6).
Cami anfisi nasıl bağlanır?
Hoparlörler amfinin 100 V çıkışına paralel bağlanır ve her hoparlörde bir güç kademesi seçilir; kademelerin toplamı amfinin anma gücünü geçmemelidir. Harim, mahfil, son cemaat yeri, avlu ve minare ayrı kablolarla ayrı bölge çıkışlarına gider. Mihrap, kürsü, minber ve müezzin mikrofonları amfinin mikrofon girişlerine bağlanır.
Cami anfi dolabı nasıl olmalı?
Havalandırmalı, kilitli ve nemden uzak olmalıdır. Amfinin dayanabileceği ortam sıcaklığı modele göre değişir; örneğin Bosch Plena kılavuzu rafa takılan cihaz için 45 °C sınırı verir ve havalandırma açıklıklarının kapatılmamasını ister. Merkezi ezan alıcısı dolaptaysa anteni dışarıda olmalıdır.
Minare hoparlörü nasıl yönlendirilir?
Her hoparlör mahallenin bir yönüne bakacak şekilde dağıtılır, böylece hiçbir taraf sessiz kalmaz. 2019 genelgesinin E bölümündeki 4. madde, montajda cadde, sokak ve bina konumlarının gözetilmesini ve hoparlörlerin doğrudan binalara yöneltilmemesini ister.
Cami ses sistemi ayarları nasıl yapılır?
Bölgeler tek tek açılır ve her biri cami yönetimiyle birlikte belirlenip kayda geçirilen ölçüm noktalarında ayarlanır: cami içi için ortalama 60–70 dB, ezan ve salâ için ortalama 70–85 dB; genelge ölçüm noktasını tanımlamaz. Mikrofon kazançları ötme başlamayacak düzeyde bırakılır, ayar noktaları kayda geçirilir. Uygulama Genelgesi cuma, teravih, bayram ve cenaze namazlarından önce ses cihazlarının kontrol edilmesini ister (7/13).