Kısa cevap: amfi gücü, hoparlörlerde seçilen kademe güçlerinin toplamına pay eklenerek bulunur; hoparlör sayısı, alanın hoparlör aralığının karesine bölünmesiyle (aralık tavan yüksekliğinden ve yayılım açısından çıkar); dinleyicideki ses seviyesi ise hoparlörün 1 W / 1 m hassasiyetinden, kademe gücünden ve uzaklıktan hesaplanır ve ortam gürültüsünü en az 15 dB aşmalıdır. Örneğin 3,5 m tavanlı 200 m²’lik kare bir alan, 90° yayılımlı hoparlörlerle minimum örtüşme düzeninde en az 25 hoparlör ister (dikdörtgen salonda adet artar: 10 × 20 m’de 32); 6 W kademede yük 150 W, %25 payla amfi en az 187,5 W olur. Bu hesap ön boyutlandırmadır: acil anons tasarımı CEN/TS 54-32’ye ve konuşma anlaşılabilirliği (STI) ölçümüne göre doğrulanır.
Hesap Üç Adımda
Önce yerleşim çıkarılır: tavan yüksekliği ve yayılım açısı aralığı, aralık da adedi ve en uzak dinleyicinin uzaklığını verir. Bu uzaklıkta ses seviyesi kontrol edilerek kademe (tap) gücü seçilir; adet ile kademenin çarpımına pay eklenince amfi gücü çıkar. 100 V hattın kurulumu 100V hoparlör bağlantı şeması rehberindedir.
Formül 1 — Aralık ve adet
D = 2 × (H − h) × tan(α ÷ 2) · aralık: kenar kenara a = D, minimum örtüşme a = D ÷ √2, tam örtüşme a = D ÷ 2 · adet: N = alan ÷ a² (yukarı yuvarlanır; ön tahmindir, yerleşimde uzun ve kısa kenar ayrı ayrı a’ya bölünüp yukarı yuvarlanır ve çarpılır)
D: kulak seviyesinde kapsanan dairenin çapı · H: hoparlör (tavan) yüksekliği · h: kulak yüksekliği (ayakta 1,5 m, oturan 1,2 m) · α: föydeki kapsama açısının konuşma bandındaki (2 kHz, föyde yoksa 4 kHz) değeri; föy dinleyici seviyesinde ölçülmüş açı veriyorsa o alınır, 1 kHz’teki geniş değer alınmaz.
Formül 2 — Dinleyicideki ses seviyesi
SPL = S + 10 · log10(P) − 20 · log10(r) · hedef: SPL ≥ ortam gürültüsü + 15 dB
S: 1 W güçte 1 m’de ölçülen hassasiyet (dB) · P: kademe gücü (W) · r: dinleyiciye uzaklık (m). Güç iki katına çıkınca seviye yaklaşık 3 dB artar (Harman), uzaklık iki katına çıkınca yaklaşık 6 dB düşer (Lowell). Güç terimi bir föyle sınanabilir: 6 W’lık bir tavan hoparlörü için 1 kHz’de ve 1 m’de, 1 W’ta 89 dB, 6 W’ta 97 dB verilir (Bosch LC1-UM06E8); 89 + 10 · log10(6) = 96,8 ≈ 97 dB.
15 dB, kamu yapım işlerinde uygulanan Genel Teknik Şartname (GTŞ) 22.2’dendir: acil anons ortam gürültüsünü en az 15 dB aşacak şekilde tasarlanır ve kabulde test edilir. BYKHY 81/5 aynı farkı sesli uyarı cihazları için yerden 150 cm’de ölçülmek üzere yazar; uyuma bölümleri ile banyo ve duşlarda en az 75 dBA ister.
Formül 3 — Amfi gücü
Pamfi ≥ N × Pkademe × (1 + pay) · hat akımı I = Ptoplam ÷ 100 V · yük Z = 100² ÷ Ptoplam
Çözülmüş Örnek: 3,5 m Tavanlı 200 m²’lik Açık Ofis
Girdiler: tavan 3,5 m, ayakta dinleyici, açı 90°, hassasiyet 90 dB, kademe 6 W, ortam 65 dB(A), pay %25; açı ve hassasiyet örnektir, gerçekte föyden alınır.
| Adım | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| Kapsama çapı | 2 × (3,5 − 1,5) × tan 45° | D = 4,00 m |
| Kenar kenara | a = 4,00 m · 200 ÷ 16 = 12,5 | 13 hoparlör |
| Minimum örtüşme | a = 4,00 ÷ √2 = 2,83 m · 200 ÷ 8 = 25 | 25 hoparlör |
| Tam örtüşme | a = 4,00 ÷ 2 = 2,00 m · 200 ÷ 4 = 50 | 50 hoparlör |
| En uzak dinleyici | Dört hoparlörün ortası: √(2,0² + 2,0²) | 2,83 m |
| Ses seviyesi | 90 + 7,78 − 9,04 | 88,7 dB |
| Hedef ve fark | 65 + 15 = 80 dB · 88,7 − 80 | 8,7 dB fazla |
| Toplam kademe gücü | 25 × 6 W | 150 W |
| Amfi gücü | 150 × 1,25 | en az 187,5 W |
| Hat akımı ve yük | 150 ÷ 100 · 100² ÷ 150 | 1,5 A · ≈ 66,7 Ω |
Uzaklık 2,83 m’ye, sonuçlar bir ondalığa yuvarlandı; amfi, 187,5 W’ın üstündeki ilk güç sınıfından seçilir. Ses seviyesi tek hoparlörün katkısıdır: komşular eklenmez (güvenli taraf), yankı hesaba girmez. En uzak dinleyici ise dört hoparlörün de yayılım açısının kenarındadır; açı −6 dB noktalarıyla tanımlandığından (EN 54-24) her birinden eksendekine göre 6 dB kısık ses alır, dördünün toplamı yaklaşık 6 dB ekler. Hesap o noktada gerçeğe yakın, hoparlörlerin altında güvenli taraftadır.
Amfi bir üst güç kademesinden seçilir. Acil anons sisteminde akü süresi ve (projede istenmişse) yedek amfi ayrıca hesaplanır; bölgeli sistemde her bölge hattının kendi toplamı, o bölgeyi süren amfinin gücünü aşmamalıdır.
Ön boyutlandırmadır; projenin yerini tutmaz. Sesli alarm sistemlerinin tasarım kılavuzu CEN/TS 54-32’dir. Ses seviyesi hesabı tek hoparlörün katkısıdır (komşu hoparlörler eklenmez), yankı ve yansıma hesaba girmez. Hedef, kamu yapım işlerinde bağlayıcı Genel Teknik Şartname’nin 22.2 maddesindeki ölçüttür: anons “ortam gürültüsünden en az 15 dB (desibel) üzerinde” yapılacak şekilde tasarlanır ve kabulde test edilir; BYKHY 81/5 aynı farkı sesli uyarı cihazları için ister. Kapsama açısı ve hassasiyet üretici föyünden alınır.
Bu hesap ön boyutlandırmadır. Acil anons tasarımı CEN/TS 54-32’ye ve konuşma anlaşılabilirliği (STI) ölçümüne göre doğrulanır. Araç engelsiz ve yankısız bir alan varsayar; yankılı, gürültülü ya da düzensiz hacimlerde sonuç ilk tahmindir ve GTŞ 22.2’deki 15 dB kabulde yerinde ölçülür.
Hangi Yerleşim Düzeni?
| Düzen | Aralık | Kapsama | Kullanım |
|---|---|---|---|
| Kenar kenara | D | Daireler birbirine değer; dördünün arasında boşluk kalır | Genel (acil olmayan) çağrı ve fon müziğinde çoğunlukla yeterli sayılır; maliyet yüzünden en yaygını. Acil anonsta aradaki boşluk anlaşılabilirliği düşürür. |
| Minimum örtüşme | D ÷ √2 | Dört hoparlörün ortası dairelerin kesişimine düşer; boşluk kalmaz | Boşlukları kapatmak; nitelikli ön plan müziği |
| Tam örtüşme | D ÷ 2 | Her daire komşu hoparlörün merkezine ulaşır | Çok yüksek nitelik; kenar kenaranın yaklaşık 4 katı hoparlör |
Kaynak, üretici Lowell’in “Distributed System Speaker Spacing for the Integrator” kılavuzudur; minimum örtüşme aralığını 1,5 × (H − h) × tan(α ÷ 2), yani D’nin 0,75’i olarak verir. Araç biraz daha sık olan, dört hoparlörün ortasında hiç boşluk bırakmayan geometrik değeri (D ÷ √2 ≈ 0,71 D) kullanır. Acil anonsta amaç her yerde anlaşılır konuşmadır: İngiltere’deki BS 5839-8’in 2021 taslağı (2023’te nihai baskısı yayımlandı), az tavan hoparlörlü bir ofiste komşu hoparlörlerin yayılım alanları örtüşmedikçe her yerde yeterli anlaşılabilirliğin olası olmadığını not eder. Örnekte minimum örtüşme bu yüzden seçildi; bu bir tasarım tercihidir, BYKHY ve GTŞ 22. Bölüm düzen ya da aralık belirtmez.
Yayılım Açısı ve Kulak Yüksekliği
EN 54-24 kapsama açısını, ses basıncının eksendekinden 6 dB düştüğü iki yön arasındaki en küçük açı diye tanımlar ve açı frekansla değişir: bir föyde aynı 6 W’lık hoparlörün açısı 1 kHz’de 180°, 4 kHz’de 62°’dir (Bosch LC1-UM06E8). Örnek salonda 90° yerine 62° alınsaydı kapsama çapı 2,40 m’ye iner, minimum örtüşmede 70 hoparlör gerekirdi. Lowell, konuşmanın anlaşılmasında en önemli bant saydığı 2 kHz oktavındaki, dinleyici seviyesinde ölçülmüş açıyı ister; geniş konik açıyla kurulan yerleşimin büyük boşluklar bırakabileceğini yazar. Kulak yüksekliğini oturan dinleyicide 4 ft (≈ 1,2 m), ayakta 5 ft (≈ 1,5 m) alır.
| Tavan | Aralık, ayakta (h = 1,5 m) | Hoparlör başına alan | Aralık, oturan (h = 1,2 m) |
|---|---|---|---|
| 2,7 m | 1,70 m | 2,88 m² | 2,12 m |
| 3,0 m | 2,12 m | 4,50 m² | 2,55 m |
| 3,5 m | 2,83 m | 8,00 m² | 3,25 m |
| 4,0 m | 3,54 m | 12,50 m² | 3,96 m |
| 5,0 m | 4,95 m | 24,50 m² | 5,37 m |
Alçak tavan daha çok hoparlör ister, çünkü kulak seviyesindeki daire küçülür; tavan yükseldikçe adet azalır ama dinleyici uzaklaştığı için kademe yeniden kontrol edilir. 5 m tavanda en uzak dinleyici hoparlöre yaklaşık 4,95 m (oturan 5,37 m) uzakta kalır; bu, FIA’nın aktardığı reçeteli yöntemin 4,5 m’lik engelsiz uzaklık koşulunu aşar ve tasarım ayrıntılı yöntemle doğrulanır.
Amfi Payı Ne Kadar?
Türk mevzuatı pay oranı vermez; GTŞ 22.4 amfinin “projesinde belirtilen hoparlörleri besleyecek güçte” olmasını ister. Pay; hat ve trafo kayıpları, sınırda çalışan amfinin ısınıp sesi bozması ve yedek kapasite için bırakılır:
| Kaynak | Öneri | 150 W yük için amfi |
|---|---|---|
| Bosch (Plena kılavuzu), Harman/Crown | Kademe toplamı amfi gücünü aşmamalı | en az 150 W |
| Monacor | %10–20 güç yedeği | 165–180 W |
| BS 5839-8 taslağı, ISCVE örnek şartnamesi | Tasarım yükünden %20 fazla güç, %20 ek kapasite | 180 W |
| TOA Kanada, Lowell, JBL | Amfi gücünün en çok %80’i kadar yük | 187,5 W |
| MC2 | İhtiyaçtan yaklaşık %50 büyük amfi | 225 W |
“%20 pay” iki anlamda kullanılır: yükten %20 büyük amfi 1,2 kat, yükün amfinin %80’ini geçmemesi 1,25 kat eder; örnekteki %25 ikincisidir. Bölgeli sistemde her bölgenin toplamı onu süren kanalı aşmaz; bölge anahtarlı tek kanallı mikser amfide yük, birlikte açılabilecek bütün bölgelerin toplamıdır. Kamu yapım işlerinde, acil anons sisteminde yedek amfi öngörülmüşse düzen TS EN 54-16 madde 13.14’e göre kurulur (GTŞ 22.4); akü hesabı TSE CEN/TS 54-32 Ek E’ye göre yapılır (GTŞ 22.7).
Hesabın Sınırları
CEN/TS 54-32’ye göre duyulan her mesaj anlaşılır değildir ve ortam gürültüsü 90 dB’yi aşınca yeterli anlaşılabilirlik giderek zorlaşır. Anlaşılabilirlik STI ile ölçülür: yöntemi IEC 60268-16 verir ama sesli alarm için geçme eşiği vermez; Türk mevzuatında da sayısal STI eşiği yoktur. FIA’nın (İngiltere yangın endüstrisi birliği) CEN/TS 54-32 özetine göre basit hacimler için reçeteli tasarım yöntemi yalnız şu koşullarda kullanılır; aksi hâlde STI hesabı ya da bilgisayar benzetimiyle ayrıntılı tasarım gerekir:
| Koşul | Sınır | Örnek salon |
|---|---|---|
| Ortalama çınlama süresi | En çok 1,3 s | Ölçülmeli ya da hesaplanmalı |
| Referans ortam gürültüsü | 65 dBA’dan az | 65 dB(A): sağlanmıyor |
| Uyarı tonu ve mesajın seviyesi | 75 dBA’dan fazla | 88,7 dB (hesap) |
| Hoparlörün montaj yüksekliği | En çok 5 m | 3,5 m |
| Komşu hoparlör merkezleri arası | Tek yönlüde 6 m, çift yönlü koridor hoparlöründe 12 m | 2,83 m |
| Hoparlörle dinleyici arası engelsiz uzaklık | Tek yönlüde 4,5 m, çift yönlüde 6 m | 2,83 m |
Örnek salon gürültü koşulunu sınırda kaçırır: 65 dB(A), “65 dBA’dan az” değildir; yerleşim bu hesapla başlar, tasarım ayrıntılı yöntemle doğrulanır.
Ürünler: tavan hoparlörü, EN 54-24 acil anons hoparlörü, anons amfisi; standartlar: EN 54-16 ve EN 54-24 rehberi. Ön hesabı projeye dönüştürmek için Ankara merkezli ASPEK’e iletişim sayfasından yazabilirsiniz; acil anons ve seslendirme sistemlerinin projesini, kurulumunu ve bakımını yapıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Amfi kaç watt olmalı?
Hoparlörlerde seçilen kademe güçleri toplanır ve bu toplama pay eklenir. Örneğin 6 W’a ayarlı 25 hoparlör 150 W yük eder; yükü amfi gücünün %80’inde tutan kuralla (%25 pay) en az 187,5 W bulunur ve bunun üstündeki ilk amfi seçilir. Türk mevzuatı pay oranı vermez; üretici önerileri paysızdan yaklaşık %50’ye kadar değişir.
Anons sisteminde kaç hoparlör gerekir?
Adet, alanın hoparlör aralığının karesine bölünmesiyle bulunur ve yukarı yuvarlanır. Aralık tavan yüksekliğinden ve hoparlörün yayılım açısından çıkar: 3,5 m tavan, 1,5 m kulak yüksekliği ve 90° açıda kapsama çapı 4 m’dir; minimum örtüşmede aralık 2,83 m olur ve her hoparlöre en çok 8 m² düşer; 200 m² için en az 25 hoparlör gerekir, 10 × 20 m’lik salonda ise 4 sıra × 8 = 32.
Tavan hoparlörü aralığı ne kadar olmalı?
Kulak seviyesindeki kapsama çapı D ise aralık kenar kenara düzende D, minimum örtüşmede D ÷ √2, tam örtüşmede D ÷ 2’dir. FIA’nın CEN/TS 54-32 özetine göre basit hacimlerde kullanılan reçeteli yöntem, tek yönlü hoparlörlerde komşu merkezler arasının 6 m’yi geçmemesini koşul sayar. Açı föyden, konuşma bandındaki değeriyle alınmalıdır.
Hoparlör desibel hesabı nasıl yapılır?
Dinleyicideki seviye, hassasiyet (1 W / 1 m) + 10 · log10(kademe gücü) − 20 · log10(uzaklık) bağıntısıyla bulunur. 90 dB hassasiyetli, 6 W’a ayarlı bir hoparlör 2,83 m’de yaklaşık 88,7 dB verir. Kamu yapım işlerinde bu değer ortam gürültüsünü en az 15 dB aşmalıdır (GTŞ 22.2); BYKHY 81/5 aynı farkı sesli uyarı cihazları için ister.
Hoparlörün watt’ını artırmak sesi ne kadar yükseltir?
Kademe gücünü iki katına çıkarmak ses basıncını yalnız yaklaşık 3 dB artırır; dinleyiciye olan uzaklığı yarıya indirmek ise yaklaşık 6 dB kazandırır. Tavan hoparlöründe dinleyiciye uzaklığın bir kısmı tavan yüksekliğinden gelir; aralığı yarıya indirmek örnekte en uzak noktayı 2,83 m’den 2,24 m’ye indirir (yaklaşık 2 dB), asıl kazanç komşu hoparlörlerin katkısından, sesin eşitlenmesinden ve yankılı yerde anlaşılabilirlikten gelir. Her iki yolda da amfinin yükü artar.
Anfi ile hoparlör uyumu nasıl olmalı?
100 V hatta uyum empedansla değil güçle kurulur: hoparlörler hatta paralel bağlanır, kademe toplamı amfinin anma gücünü aşmaz ve amfinin 100 V çıkışı kullanılır. Amfinin gördüğü yük 10 000 ÷ toplam güç bağıntısıyla bulunur; 150 W’lık yük yaklaşık 66,7 Ω eder. 4–8 Ω’luk sistemlerde ise hoparlörlerin toplam empedansı amfinin izin verdiği değerin altına düşmemelidir.
Hesap aracının sonucu proje yerine geçer mi?
Hayır. Araç engelsiz bir alanda tek hoparlörün katkısını hesaplar; yankıyı, engelleri ve komşu hoparlörleri görmez. Acil anons sistemi CEN/TS 54-32’ye göre tasarlanır; GTŞ 22.2’deki 15 dB’lik fark ve konuşma anlaşılabilirliği kabulde yerinde ölçülür.