Kısa cevap: bir acil anons, dikkat çeken bir uyarı sesiyle başlar ve kısa, sade bir mesajla devam eder. Üç temel mesaj vardır: durum araştırılırken yerinde kalmayı isteyen uyarı, binanın en yakın çıkıştan terk edilmesini söyleyen tahliye ve acil durumun bittiğini duyuran “tehlike geçti” mesajı; kademeli tahliyede (BYKHY 81/4-a) tahliye mesajı önce yalnız etkilenen katlarda çalar, öteki katlara aynı anda uyarı mesajı verilebilir. Aşağıdaki Türkçe ve İngilizce metinler örnektir: binanın çıkışlarına, bölgelerine ve acil durum planına göre yazılır, itfaiye ve proje ekibiyle uyumlanır.
Metinler örnektir. Anons metni binanın çıkışlarına, bölgelerine ve acil durum planına göre yazılır; itfaiye, proje ekibi ve bina yönetimiyle uyumlanır. Kamu kurumlarının yapım işlerinde bağlayıcı olan Genel Teknik Şartname (GTŞ), 22.2 maddesinde acil anons bölgelerinin acil durum eylem planına göre çalıştırılmasını ister; metinler o planın parçasıdır.
Bir Acil Anonsun Parçaları
CEN/TS 54-32 acil mesajı, dikkat çekme sinyali ve ardından gelen kayıtlı ya da canlı anons diye tanımlar. BYKHY 81/7 kapsamındaki binalarda ikisi birlikte istenir: sinyal gelince kendiliğinden çalan kayıtlı mesaj ve yangın merkezindeki mikrofondan yapılan canlı anons. Sistem müzik için de kullanılıyorsa acil anons başlayınca fon müziği ve genel anons otomatik olarak devre dışı kalır (81/8). GTŞ 22.5 çağrı istasyonunda anons öncesi ve sonrası uyarı seslerinin ayarlanabilmesini, 22.3 kontrol ünitesinin sesli mesajları kaydedecek hafızası olmasını ister. Dikkat sesi binadaki zil gibi seslerden ayırt edilmelidir; BYKHY 81/6 bunu yangın uyarı sesleri için şart koşar.
| Mesaj | Ne zaman, nerede | Ne söyler |
|---|---|---|
| Uyarı | Alarm araştırılırken (BYKHY 81/2: alarm gecikmeden yangın ekiplerine ulaşıyorsa; tehlikeli madde bulunan ya da işlenen sanayi binaları ile depolarda bu aşama yoktur, tahliye hemen başlar); kademeli tahliyede sırası gelmemiş bölgelerde | Yerinde kal, yeni anonsu dinle |
| Tahliye | Bölge hemen boşaltılacaksa | Yangın var; en yakın çıkıştan çık, asansör kullanma |
| Kodlu mesaj | Görevliler telaş yaratmadan uyarılacaksa | Yalnız personelin anlayacağı kısa kod |
| Tehlike geçti | Acil durum sona erip dönüş kararı verilince | Durum bitti; görevlilerin yönlendirmesiyle dön |
| Test ve tatbikat | Test ya da tatbikat öncesinde ve sonrasında | Ne yapılacağı ya da yapılmayacağı |
Üç Temel Mesaj
Uyarı: yerinde kalın
“Dikkat, dikkat. Binada yangın ihbarı alındı ve durum kontrol ediliyor. Lütfen sakin olun, bulunduğunuz yerde kalın ve yeni anonsu dinleyin.”
Tahliye: binayı terk edin
“Dikkat, dikkat. Binada yangın var. Lütfen binayı en yakın çıkıştan hemen terk edin. Asansörleri kullanmayın. Toplanma alanına gidin ve görevlilerin yönlendirmesine uyun.”
Tehlike geçti
“Dikkat. Binadaki acil durum sona ermiştir. Binaya görevlilerin yönlendirmesiyle dönebilirsiniz. Anlayışınız için teşekkür ederiz.”
İngiltere’deki uygulama kodu BS 5839-8’in 2021 kamuoyu taslağına göre (nihai baskı 2023’te yayımlandı; bu sayfadaki değerler taslaktandır) tahliye mesajı elle susturulana kadar tekrarlanır ve iki tekrarın başlangıçları arası 30 saniyeden kısa tutulur; uyarı mesajı önce başlangıçları arası 45 saniyeden kısa en az iki tekrarla çalar, sonra en çok 3 dakikada bir yinelenir. Taslak binada tek ve ortak bir tahliye mesajı önerir, farklı mesajları kaçış yolları çok değiştiğinde ya da kademeli tahliyede kabul eder. Tehlike geçti anonsunun kimin kararıyla ve nasıl yayınlanacağını, işyerlerinde yazılı hâle getirilen acil durum müdahale yöntemlerine (uyarı verme, haberleşme; Yönetmelik 10/1) eklemek yerinde olur.
Kademeli Tahliye Örneği (BYKHY 81/4-a)
Tamamı birden boşaltılamayan binalarda BYKHY 81/4-a, tahliye uyarısının başlangıçta yalnız yangından etkilenen ve etkilenecek bölgelerde devreye girmesini, diğer bölgelere kademeli yayılacak şekilde tesis edilmesini öngörür. CEN/TS 54-32 bu düzende en çok risk altındaki bölümlerin önce boşaltıldığını, tipik iki fazlı sistemin farklı bölgelere “uyarı” ve “tahliye” mesajlarını ayrı ayrı verdiğini yazar ve yüksek binaları örnek gösterir. Kademeli tahliye EN 54-16’da santralin isteğe bağlı fonksiyonudur (7.5); santral seçilirken aranır.
| Aşama | Tahliye mesajı | Uyarı mesajı |
|---|---|---|
| 1 | 5. ve 6. kat | Diğer katlar |
| 2 (planlanan süre sonunda ya da yangın doğrulanınca) | 4. ve 7. kat eklenir | Kalan katlar |
| 3 | Bütün bina | — |
Sıra, İngiliz taslağındaki yüksek büro binası örneklerinden uyarlandı (önce yangın katı ve üst kat, sonra komşu katlar); gerçek sırayı acil durum planı belirler. Mesajlar:
- Tahliye alan katlar: “Dikkat, dikkat. Binada yangın var. Katınızı hemen boşaltın ve en yakın kaçış merdiveninden binayı terk edin. Asansörleri kullanmayın.”
- Bekleyen katlar: “Dikkat, dikkat. Binanın başka bir katında yangın ihbarı var. Şu an katınızı boşaltmanız gerekmiyor. Lütfen katınızda kalın ve yeni anonsu dinleyin.”
- Sırası gelen kat: “Dikkat, dikkat. Az önce katınızda kalmanız istenmişti. Durum değişti: binada yangın var. Katınızı şimdi boşaltın ve en yakın kaçış merdiveninden binayı terk edin. Asansörleri kullanmayın.”
Son mesaj NIST’in bir yüksek bina yangını incelemesine dayanır: önce “yerinizde kalın”, ardından tahliye mesajı alan kullanıcılar iki mesajı çelişkili buldu; NIST yeni mesajın öncekine atıf yapıp durumun değiştiğini söylemesini önerir. İngiliz taslağı da uyarı ve tahliye mesajlarının aynı akustik alanda birlikte duyulmasının karışıklık yarattığını not eder.
Personel ve Kodlu Anons
BYKHY 81/2, alarm gecikmeden yangın ekiplerine ve eğitimli personele ulaşmak şartıyla alarmın gerçekliğinin araştırılmasına imkân veren bir ön uyarıya izin verir. Tehlikeli maddelerin tutulduğu ya da işlendiği sanayi binalarıyla depolarda ise böyle bir ara aşama olmaz: her algılama tahliye uyarısını kendiliğinden başlatır. 81/4-b, kendi başına dışarı çıkamayacak kişilerin bulunduğu binalarda uyarının yalnız bakım ve tahliyeyle görevli personele verilmesine izin verir. CEN/TS 54-32 bu amaçla kullanılan kodlu mesajı, eğitimsiz kullanıcıları telaşlandırmadan personeli bilgilendiren mesaj diye tanımlar.
Hastanelerde Sağlık Bakanlığı’nın HAP Hazırlama Kılavuzu renk kodları kullanır: kırmızı yangın, sarı tahliye, yeşil acil durumun sonlandırılması demektir. Kılavuz hoparlörü “hastanede mevcut ise” diye anar ve renk kodları için standart işletim prosedürü hazırlanmasını önerir; anonsun biçimi o prosedürde yazılır. Örnek: “Personelin dikkatine: kırmızı kod, B blok 3. kat.”
İngilizce ve Çok Dilli Anons
CEN/TS 54-32 çok dilli acil mesajı, aynı anlamı taşıyan çok dilli içerik diye tanımlar: İngilizce metin Türkçesinin karşılığıdır, yeni bilgi eklemez. Dillerin sırası ve tekrar sayısı, İngiliz taslağının önerdiği gibi ilgili taraflarla kararlaştırılır; her dil tekrarı uzatır. Yabancı ziyaretçisi çok olan otel, havalimanı ya da alışveriş merkezi bu yolu seçebilir; İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik de (10/6) tahliye yöntemlerinde müşteri ve ziyaretçilerin göz önünde bulundurulmasını ister.
| Mesaj | Metin |
|---|---|
| Uyarı | “Attention please. A fire alarm has been received and is being checked. Please stay calm, stay where you are and listen for further announcements.” |
| Tahliye | “Attention please. There is a fire in the building. Leave the building now by the nearest exit. Do not use the lifts. Go to the assembly point and follow the staff’s directions.” |
| Kademeli: tahliye | “Attention please. There is a fire in the building. Leave your floor now and exit the building by the nearest escape stair. Do not use the lifts.” |
| Kademeli: bekleyin | “Attention please. A fire has been reported on another floor. You do not need to leave this floor now. Please stay on this floor and listen for further announcements.” |
| Kademeli: durum değişti | “Attention please. You were asked to stay on this floor. The situation has changed: there is a fire in the building. Leave the building now by the nearest escape stair. Do not use the lifts.” |
| Tehlike geçti | “Attention please. The emergency in the building is over. You may return to the building as directed by staff. Thank you.” |
Tatbikat ve Test Anonsu
İşyerlerinde tatbikat en geç yılda bir yapılır (maden işyerlerinde kendi yönetmeliğine göre); tarihi, görülen eksiklikler ve yapılacak düzenlemeler tatbikat formuna yazılır (İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik 13). Anonsun duyulmadığı ya da anlaşılmadığı yerler de bu eksikliklere girer. Tatbikatta gerçek tahliye mesajı çalınabilir; önceden duyurulup duyurulmayacağı ve mesaja “Bu bir tatbikattır” eklenip eklenmeyeceği tatbikat planında kararlaştırılır. Okullardaki takvim okul zil ve anons sistemi rehberindedir.
- Test öncesi: “Dikkat. Birazdan yangın alarm ve anons sistemi test edilecektir. Herhangi bir işlem yapmanız gerekmiyor.”
- Test sonrası: “Dikkat. Sistem testi tamamlanmıştır. Anonsu net duyamadığınız bir yer olduysa lütfen bina yönetimine bildirin.”
İngiliz taslağı test anonslarının kullanıcıları gereksiz yere telaşlandırmayacak biçimde yazılmasını, test yayınlarının da acil yayınla aynı seviye ve öncelikte yapılmasını önerir.
Metni Yazarken ve Kaydederken
- Kısa ve sade: İngiliz taslağı mesajın açık ve kısa olmasını; yavaş, net ve sesi yükseltmeden okunmasını; jargon, kısaltma ve günlük ağızdan kaçınılmasını ister. Uzun mesajda dinleyen ayrıntıyı kaçırıp tekrarı bekler.
- Yangını gizlemeyin: aynı taslağa göre yangını panik korkusuyla saklama alışkanlığı terk edildi; tahliye mesajında “yangın” kelimesinin geçmesi yararlı sayılır.
- Yankılı yerde yavaş: konuşma hızı binanın en yankılı bölümüne göre ayarlanır, gerekirse sözcükler arası uzatılır.
- Kayıt: kayıtlı mesaj kontrollü akustik ortamda deneyimli bir seslendirmenle alınır; yapay ses ancak insan sesine denkse kullanılır ve kayıt kalıcı bellekte, yetkisiz değişikliğe karşı korunur (BS taslağı). EN 54-16 mesaj belleğini ayrı bir tasarım maddesinde (13.13) ele alır.
- Canlı anons: mikrofonu kullanacak kişiler eğitilir (CEN/TS 54-32); anons mikrofonun yanındaki dayanıklı bir metin kartından okunur ve acil olmayan anonslardan ayrılsın diye kendine özgü bir ön sesle başlar (BS taslağı).
Mesajlar santralde saklanır ve bölgelere oradan yayınlanır: acil anons paneli, anons mikrofonu ve toplanma alanı için megafon sayfalarına bakabilirsiniz. Anonsun hangi binada zorunlu olduğu acil anons sistemi zorunlu mu rehberindedir. Anons sisteminin projesi, kurulumu ve bakımı için Ankara merkezli ASPEK’e iletişim sayfasından yazabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yangın anında hangi anons yapılır?
Önce dikkat çekme sesi, ardından kısa bir tahliye mesajı çalar: binada yangın olduğunu, binanın en yakın çıkıştan terk edileceğini, asansör kullanılmayacağını ve toplanma alanını söyler. Kademeli tahliye uygulanan binalarda etkilenmeyen katlara aynı anda “yerinizde kalın” diyen uyarı mesajı verilebilir. Metin binanın acil durum planına göre yazılır.
Yangın tatbikatı anonsu nasıl yapılır?
Tatbikatta sistemin gerçek tahliye mesajı çalınabilir; tatbikatın önceden duyurulup duyurulmayacağı ve mesaja “Bu bir tatbikattır” eklenip eklenmeyeceği tatbikat planında kararlaştırılır. Maden işyerleri dışındaki işyerlerinde tatbikat en geç yılda bir yapılır ve görülen eksiklikler forma işlenir (İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik 13). Anonsun duyulmadığı yerler de bu eksikliklere girer.
Yangın alarm anonsu kayıtlı mı olmalı, canlı mı?
Anons sistemi zorunlu olan binalarda ikisi birlikte gerekir. BYKHY 81/7 kapsamındaki binalarda anons sistemi, kendiliğinden yayınlanan kayıtlı mesajları da yangın merkezindeki mikrofondan yapılan canlı anonsu da verebilmelidir. Kayıtlı mesaj algılama sisteminden gelen sinyalle kendiliğinden başlar; canlı anons ise kayıtlı mesajın karşılamadığı durumlarda görevlinin konuşmasını sağlar.
Anons metni İngilizce de olmalı mı?
BYKHY’de anons dili için bir hüküm yoktur. Yabancı ziyaretçisi çok olan otel, havalimanı ya da alışveriş merkezinde Türkçe mesajın ardından aynı anlamdaki İngilizce metin çalınabilir. Dillerin sırası ve tekrar sayısı bina yönetimi, itfaiye ve proje ekibiyle kararlaştırılır.
Tahliye anonsunda “yangın” demek paniğe yol açar mı?
İngiliz uygulama kodu BS 5839-8’in 2021 taslağı tersini söyler: yangını gizleme alışkanlığı terk edilmiştir, çünkü doğru bilgi alan insanlar daha az paniğe kapılır ve sebebi anlamaya çalışırken daha az vakit kaybeder. Bu yüzden tahliye mesajında yangından açıkça söz edilmesi önerilir.
Hastanede yangın anonsu nasıl yapılır?
BYKHY 81/4-b, kendi başına dışarı çıkamayacak kişilerin bulunduğu binalarda uyarının yalnız bakım ve tahliyeyle görevli personele verilmesine izin verir; 81/3-b sağlık binalarında öngörülürse yalnız ışıklı uyarıya da izin verir. Sağlık Bakanlığı’nın HAP Kılavuzu’nda yangın kırmızı, tahliye sarı renk koduyla duyurulur; anonsun biçimi hastanenin prosedüründe belirlenir.
“Tehlike geçti” anonsu ne zaman yapılır?
Acil durumun sona erdiği ve binaya dönülebileceği kararı verildikten sonra yapılır; bu kararı kimin vereceğinin ve mesajın nasıl yayınlanacağının acil durum planına yazılması yerinde olur; işyerlerinde uyarı verme ve haberleşme dâhil müdahale yöntemleri yazılı hâle getirilir (İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik 10/1). Mesaj, dönüşün görevlilerin yönlendirmesiyle yapılacağını söyler. Hastanelerde HAP Kılavuzu acil durumun sonlandırılması için yeşil renk kodunu kullanır.