Kısa cevap: gaz algılama sistemi, bir mekândaki yanıcı ya da zehirli gazın derişimini kesintisiz ölçen ve önceden ayarlanan eşikte gazı kesen, insanları uyaran, gerektiğinde havalandırmayı ya da elektriği kumanda eden donanım zinciridir. Zincirin ilk halkasını yönetmelik tanımlar: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 4/1-fff, gaz dedektörünü standardına uygun olan ve şebeke kesildiğinde kendi bataryasıyla algılayıp uyarmayı sürdüren cihaz olarak tarif eder. Sistemin hangi mekânda şart olduğu ise 55, 57, 60, 109, 110, 111 ve 112. maddelere dağılmıştır.
Sistemi Oluşturan Parçalar
Bir gaz algılama sistemi üç işi zincir hâlinde yapar: gazı ölçer, ölçümü eşikle karşılaştırır ve eşik aşılınca bir eylem başlatır. Yönetmelik bu halkaları ayrı maddelerde ister; tablo her parçayı maddesiyle eşleştirir.
| Parça | Görevi | Yönetmelikteki karşılığı |
|---|---|---|
| Dedektör (sensör) | Bulunduğu noktadaki gaz derişimini ölçer, eşikte sinyal üretir | “Gaz dedektörü” tanımı (4/1-fff); ısı merkezinde kademe ayarlı, patlama ve kıvılcım güvenlikli en az iki sensör (112/1-ç) |
| Kontrol paneli | Birden çok dedektörü izler, alarm veren noktayı gösterir, çıkışları yönetir | Büyük tüketimli ısı merkezinde “entegre gaz alarm cihazı” (112/1-ç) |
| Gaz kesme (selenoid) vanası | Alarm sinyaliyle gaz girişini kapatır | Isı merkezi girişinde emniyet selenoid vanası (112/1-ç); kaçakta akışın kesme vanasından otomatik durdurulması (112/1-g) |
| Siren, flaşör | Kaçağı sesle ya da ışıkla duyurur | “Uyarı tesisatı” (57/1); “sesli olarak uyaran” cihaz (109/5); “sesli veya ışıklı” dedektör (110/3) |
| Fan ve elektrik kumandası | Havalandırmayı çalıştırır, tehlikeli devrelerin enerjisini keser | LPG istasyonunda alarm sisteminin söndürme ve aydınlatma dışındaki bütün elektriği kesebilmesi (110/3); LPG’li araç otoparkında algılamaya bağlı havalandırma (60/4-ç) |
Bu tabloyu okurken: yönetmelik bu parçaların hepsini her mekânda istemez; son sütundaki madde, parçanın hangi mekân için yazıldığını gösterir.
Konut tipi cihazlarda aynı ayrım cihazın içinde yapılır. EN 50194-1:2023’ün kapsamına göre Tip A cihaz sesli ve ışıklı alarmın yanında bir kesme vanasını ya da başka bir yardımcı cihazı doğrudan ya da dolaylı sürebilecek bir çıkış sinyali verir, Tip B cihaz yalnız sesli ve ışıklı alarm verir; konut tipi kurulum rehberi EN 50244:2016 da aynı iki tipi ayırır. Selenoid vanaya bağlanacak bir konut cihazında ilk bakılacak özellik bu yüzden tiptir.
Dört Kullanım Ailesi
Cihaz seçimi ailenin belirlenmesiyle başlar, çünkü her aile ayrı bir standart setine bağlıdır. Konut tipi yanıcı gaz dedektörünün performans standardı EN 50194-1 ev ortamı için yazılmıştır; endüstriyel ve ticari güvenlik uygulamalarındaki yanıcı gaz dedektörlerinin seçim ve montaj rehberi ise EN 60079-29-2’dir.
| Aile | Ölçülen gaz | Çıktı | Tipik yer | Standart ve madde |
|---|---|---|---|---|
| Konut tipi bağımsız alarm | Metan ya da LPG; CO için ayrı cihaz | Sesli-ışıklı alarm; Tip A’da vana çıkışı | Daire mutfağı, kombi ya da şofben bulunan mahal | EN 50194-1, EN 50244; CO: EN 50291-1, EN 50292 |
| Merkezî panelli bina ve tesis sistemi | Metan, LPG; gerektiğinde CO | Nokta ya da bölge alarmı, selenoid vana, siren-flaşör, fan ve elektrik kumandası | Kazan dairesi, ısı merkezi, ticari mutfak, jeneratör dairesi | BYKHY 55/5, 57/1, 112/1-ç; EN IEC 60079-29-0, EN 60079-29-2 |
| Kapalı otopark | Karbonmonoksit ve azot oksitleri | Havalandırma fanlarının kademeli kumandası, uyarı | Kapalı otopark, tünel | EN 50545-1; LPG’li araç alınan otopark: BYKHY 60/4-ç |
| Endüstriyel proses ve portatif | Yanıcı gaz (% LEL), zehirli gaz (ppm), oksijen (% hacim) | Analog ya da dijital sinyal, röle, kişisel alarm | Proses alanı, tank sahası, LPG deposu, kapalı alana giriş | EN IEC 60079-29-0, EN 60079-29-2, zehirli gazda EN IEC 62990-1 (EN 45544-1’in yerine), EN 50402; BYKHY 111/1-b |
Bu tabloyu okurken: yanıcı gaz ve oksijen dedektörlerinin eski standartları EN 60079-29-1 ve EN 50104, 2026’da yayımlanan EN IEC 60079-29-0 ile değiştiriliyor (geçiş döneminde föylerde eski numaralar görülebilir); eski sürümler ATEX (2014/34/AB) kapsamındaki uygunluk karinesini AB Resmî Gazetesi’nde değişiklik yayımlanana kadar korur.
Ürün seçimi tip sayfalarındadır: doğalgaz dedektörü, LPG dedektörü, karbonmonoksit dedektörü, gaz alarm paneli, otopark gaz algılama ve endüstriyel gaz dedektörü. Otoparkta CO ve NO₂ ölçümü otopark rehberinde, jet fanlarla ilişkisi jet fan sayfasında, patlayıcı ortamdaki koruma tipleri exproof algılama sayfasındadır.
Alarm Eşiği: LEL Yüzdesi ve ppm
Yanıcı gaz dedektörü, gazın patlama sınırına ne kadar yaklaştığını ölçer. Alt patlama sınırı (LEL), havadaki gaz oranının küçük bir tutuşma kaynağıyla patlamaya yetecek en düşük değeridir; eşik bu sınırın yüzdesi olarak kurulur ve alarm, sınıra varılmadan çok önce verilir.
| Gaz | Alt sınır (hacimce %) | Üst sınır (hacimce %) | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Metan (doğalgaz) | 4,4 (IEC, EN) ya da 5 (ISO) | 15 | Crowcon; ILO ICSC 0291 |
| Propan | 2,1 | 9,5 | NIOSH; ILO ICSC 0319 |
| Bütan | 1,6 ya da 1,8 | 8,4 | NIOSH (n-bütan); ILO ICSC 0232 |
| Hidrojen | 4 | 75 | ILO ICSC 0001 |
| Karbonmonoksit | 12,5 | 74 | NIOSH |
Bu tabloyu okurken: aynı gaz için kaynaklar farklı alt sınır verebilir; metanda IEC ve EN standartlarının %4,4 değeri karıştırılan, ISO 10156’nın %5 değeri durgun gaz karışımıyla elde edilmiştir.
Eşiğin gerçek karşılığı esas alınan LEL değerine bağlıdır: %20 LEL, IEC değeriyle havada hacimce %0,88 metan (8.800 ppm), ISO değeriyle %1 metan (10.000 ppm) demektir. Konut tipi cihazlarda eşik üreticiye göre değişir; örneğin Watts’ın GAS SENTINEL föyü tetikleme eşiğini %10 LEL olarak verir. Gaz algılama sistemleri ve portatif ölçerler için bir üretici (Crowcon) ilk alarmın tipik olarak %20 LEL’e, sonraki alarmların %40 LEL’e ayarlandığını, eşiğin yine de uygulamaya göre değiştiğini yazar. Yönetmelik rakam vermez; ısı merkezi sensörlerinin “kademe ayarlı” olmasını ister (112/1-ç).
Zehirli gazda birim de değişir. Karbonmonoksitin alt patlama sınırı hacimce %12,5’tir; bu sınırın onda biri 12.500 ppm eder ve NIOSH’un hayat ve sağlık için anında tehlikeli saydığı (IDLH) 1.200 ppm’in on katını aşar. Patlama sınırına göre kurulan bir eşik bu yüzden zehirlenme düzeyindeki CO için anlamsızdır; CO alarmının ppm ve süreye dayalı çalışması karbonmonoksit dedektörü rehberindedir.
Hangi Mekânda Şart Koşulur
BYKHY gaz algılamayı öncelikle gazın kullanıldığı ya da depolandığı mekâna bağlar; mutfakta ve otoparkta bina türü de belirleyicidir (57/1, 60/4). Koşulların birebir metni, konuttaki durum ve dağıtım şirketi şartnameleri doğalgaz alarm cihazı zorunlu mu rehberindedir; kısa liste şöyledir:
- Doğalgaz veya LPG kullanılan kazan daireleri (55/5), LPG kullanan ısı merkezleri (55/11) ve doğalgazlı ısı merkezlerinin girişi (112/1-ç)
- Konut dışındaki mutfaklardan alışveriş merkezlerindekiler, yüksek binaların içindekiler, yemek fabrikaları ve aynı anda 100’den çok kişiye hizmet verenler (57/1)
- Bodrum kattaki LPG’li mutfaklar (57/4) ve LPG kullanılan sanayi tipi büyük mutfaklar (109/5)
- LPG ikmal istasyonları (110/3) ve LPG depolama alanları (111/1-b)
- Alışveriş merkezlerinde LPG’li araçların girebildiği kapalı otoparklar (60/4-ç)
Konut daireleri listede yoktur; apartmanın doğalgaz ya da LPG yakılan merkezî kazan dairesi ise 55/5 kapsamındadır. Dairedeki kurallar gazı açan dağıtım şirketinin şartname ve talimatlarından gelir ve şirketten şirkete değişir; örneğin Ankara’da Başkentgaz bacalı cihaz bulunan mahalde CO algılama cihazı ve selenoid vanaya bağlı gaz alarmı ister.
İşletme ve Bakım
Dedektörün algılama yeteneği zamanla azalabilir ve ne kadar süre güvenilir kalacağını üretici bildirir; yönetmelik yalnız bakımın yapılmasını ister. BYKHY Madde 112/1-ı bina içi tesisat, cihazlar ve bacalar için periyodik kontrol ve bakım öngörür; Başkentgaz’ın Kasım 2009 tarihli teknik esasları (şirket sitesinin bugün bağladığı sürüm) ise alarm cihazlarının selenoid vana bağlantısının kesilmemesini, periyodik bakımını ve garanti süresi biten ve algılama özelliğini kaybeden cihazların yenilenmesini ister (8.1.9).
| İş | Nasıl, ne zaman | Dayanak |
|---|---|---|
| Temizlik | Kuru bezle; alkol, deterjan ya da çözücü kullanmadan | Watts föyü; Kidde |
| Fonksiyon testi | Kılavuzdaki test gazıyla; çakmak gazıyla değil, çünkü yüksek tepe derişim sensörü bir haftaya kadar bozabilir | Watts föyü |
| Vana ve çıkış kontrolü | Testte alarmla birlikte vana rölesinin de çalıştığı görülür; örnek cihazda bu, gaz 30 saniyeden uzun algılanınca olur | Watts föyü; Başkentgaz 8.1.9 |
| Kalibrasyon (endüstriyel) | Üretici talimatı ve EN 60079-29-2’nin bakım esaslarına göre | EN 60079-29-2 kapsamı |
| Yenileme | Ömür sonu uyarısında ya da kılavuzdaki sürede; örnek cihazda sensör ömrü 5 yıldır | Watts föyü; Başkentgaz 8.1.9 |
Bu tabloyu okurken: süre ya da saniye yazan her hücre tek bir üreticinin cihazına aittir; kendi cihazınızın kılavuzundaki değer esas alınır.
Kullanıcının da bir yükümlülüğü vardır: BYKHY Madde 112/1-i, doğalgaz kullanıcılarının tesisatlarını tanımasını, gaz kesme vanalarının yerlerini öğrenmesini ve kaçakta nasıl davranacağını bilmesini ister. Dedektör çaldığında atılacak adımlar ve yanlış alarm nedenleri gaz dedektörü nereye takılır rehberinin son bölümlerindedir.
ASPEK, Ankara merkezli olarak gaz algılama sistemlerini projelendirip kurar; keşif ve teklif için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Gaz algılama sistemi nedir, nasıl çalışır?
Dedektörlerin ölçtüğü gaz derişimini bir kontrol biriminde eşikle karşılaştıran, eşik aşılınca selenoid vanayla gazı kesen, siren ve flaşörle uyaran, gerekiyorsa fanı ya da elektriği kumanda eden bir düzenektir. Yanıcı gazda eşik alt patlama sınırının yüzdesiyle, zehirli gazda ppm ile kurulur. Hangi parçanın hangi mekânda şart olduğunu BYKHY’nin 55, 57, 60 ve 109–112. maddeleri belirler.
Gaz dedektörü ile gaz alarm cihazı aynı şey mi?
Günlük dilde çoğunlukla aynı anlamda kullanılır. Yönetmelik yalnız “gaz dedektörü” terimini tanımlar ve bu cihazdan standarda uygunluk ile elektrik kesintisinde kendi bataryasıyla çalışmayı ister (Madde 4/1-fff). Diğer maddelerde aynı işlev “gaz algılayıcı” (55/5), “gaz uyarı cihazı” (109/5) ve “entegre gaz alarm cihazı” (112/1-ç) diye geçer; proje açısından belirleyici olan cihazın ölçtüğü gaz ve verdiği çıkıştır.
Doğalgaz dedektörü karbonmonoksiti algılar mı?
Bu iş için tasarlanmaz. Doğalgaz dedektörünün eşiği metanın alt patlama sınırına göre kurulur; karbonmonoksit ise patlama sınırının çok altında, ppm düzeyinde zehirler. Kombi, şofben, soba ya da şömine bulunan mahalde CO riski için ayrı bir karbonmonoksit alarmı kullanılır.
Gaz algılama sistemi zorunlu mu?
Mekâna göre değişir. Doğalgaz veya LPG yakılan kazan dairelerinde gaz algılayıcı (BYKHY Madde 55/5), doğalgazlı ısı merkezinin girişinde sensörlere bağlı emniyet selenoid vanası (112/1-ç), konutlar dışında alışveriş merkezi ve yüksek bina mutfaklarında, yemek fabrikalarında ve aynı anda 100’den çok kişiye hizmet veren mutfaklarda gaz algılama, kesme ve uyarı tesisatı (57/1) şarttır; LPG istasyonları ve depoları için ayrı hükümler vardır. Konut dairesi için yönetmelikte genel bir hüküm yoktur (apartmanın gazlı merkezî kazan dairesi 55/5 kapsamındadır); dağıtım şirketleri ise bacalı cihaz ya da ahşap tavan gibi durumlarda alarm ister.
Doğalgaz ve LPG dedektörü nereye takılır?
Metan yükselir, propan ve bütan çöker; bu yüzden doğalgaz dedektörü tavana, LPG dedektörü zemine yakın konur. Santimetre değerini cihazın kılavuzu verir, örneğin bir üretici metan modeli için tavana, LPG modeli için zemine en çok 30 cm mesafe ister. Takılmaması gereken yerler ve kazan dairesi kuralları ayrı rehberde tablo hâlindedir.
Gaz dedektörünün ömrü ne kadardır?
Tek bir süre yoktur, sensör ömrünü üretici belirler. Örneğin Watts’ın konut tipi GAS SENTINEL dedektörlerinde sensörün beklenen ömrü 5 yıldır ve süre dolunca cihaz sarı ışıkla uyarır. Başkentgaz da garanti süresi dolan ve algılama özelliğini yitiren alarm cihazlarının değiştirilmesini şart koşar.
Selenoid vana nedir, normalde açık ile normalde kapalı arasındaki fark ne?
Selenoid vana, dedektör ya da panelden gelen elektrik sinyaliyle gaz akışını kesen elektromanyetik vanadır. Normalde kapalı tip enerjisizken kapalıdır ve enerji kesilince kapanır; otomatik tipi bobin enerjilenince açılır, elle kurmalı tipi ise ancak bobin enerjiliyken elle kurulunca açılır; normalde açık tip enerjisizken açık durur, tehlike sinyaliyle kapanır ve yalnız elle, enerjisiz durumdayken yeniden kurulur. Hangi tipin isteneceği dağıtım şirketinin şartnamesine göre değişir.