Kısa cevap: Otopark karbonmonoksit algılama sistemi, araç egzozundan biriken CO’yu (dizel araç varsa NO₂’yi de) ölçen sensörler ile bir kontrol panelinden oluşur; panel derişime göre fanları kademe kademe çalıştırır, yüksek düzeyde ışıklı ve sesli uyarı verir. Cihazların Avrupa standardı EN 50545-1’dir. BYKHY kapalı otoparkta CO algılamayı şart koşmaz; LPG’li araç kabul edilen AVM otoparklarında ise yer seviyesinde biriken LPG’yi algılayan cihaza bağlı, otomatik çalışan havalandırmayı ister (Madde 60/4-ç).
Keşif Rampada Başlar: Otoparkta Hangi Gaz, Neden?
Bir AVM otoparkının keşfine giriş rampasından ve ödeme bariyerinden başlamak yerinde olur: akşam çıkışında araçlar orada motorları çalışır hâlde bekler. Honeywell’in otopark kılavuzuna göre CO düzeyini çalışan araç sayısı, araçların otopark içindeki yol ve çalışma süresi, araç başına salım ve tesiste kabul edilen kirletici düzeyi belirler. Benzinli egzozda öne çıkan tehlike karbonmonoksit, dizelde nitrojen dioksittir; Türk üretici Prosense de otopark dedektörlerini benzinli araç için CO, dizel araç için NO₂ ölçecek şekilde tanımlar.
| Gaz | Kaynağı | Ne olur? | Ne yapılır? |
|---|---|---|---|
| CO | Benzinli araç egzozu | Renksiz, kokusuz; düzey ve süreyle baş ağrısından bilinç kaybına uzanır (ppm tablosu) | CO sensörleri, derişime göre fan kademesi |
| NO₂ | Dizel araç egzozu | İşyeri havası sınırı 8 saatte 0,5 ppm, 15 dakikada 1 ppm (Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Ek-1) | Yükleme rampası, otobüs ve kamyon garajı gibi dizel yoğun yerlerde NO₂ sensörü (Honeywell) |
| LPG | LPG’li araç, yalnız izin verilen AVM otoparkında | Yer seviyesinde birikir | Bu LPG’yi algılayan cihaza bağlı, otomatik, ex-proof havalandırma (BYKHY 60/4-ç) |
EN 50545-1 Neyi Kapsar, Neyi Kapsamaz?
Teklif dosyasında ev tipi bir CO alarmıyla otopark sensörü yan yana durabilir; ikisi de CO ölçer ama farklı standartların kapsamındadır. Otopark tarafının standardı EN 50545-1’dir: “Otopark ve tünellerde zehirli ve yanıcı gazların algılanması ve ölçülmesi için elektrikli cihazlar – Bölüm 1: Karbonmonoksit ve azot oksitlerin algılanması ve ölçülmesi için genel performans gerekleri ve deney yöntemleri” (2011, A1:2016). Havalandırmayı kumanda eden ve/veya zehirli gaz tehlikesine karşı uyaran, CO, nitrojen monoksit (NO) ve NO₂ ölçen sabit cihazlara uygulanır; otopark ve tüneldeki uzak gaz sensörlerini ve otoparktaki kontrol ünitesini kapsar, kamyon yükleme alanı ya da yeraltı otobüs istasyonu gibi benzer yerlere de uygulanabilir.
Standardın girişindeki üç cümle projeyi doğrudan etkiler: gaz algılama sisteminin montajı için yol göstermez; tip deneyi için verdiği alarm düzeylerinin tamamı değiştirilebilir ve ulusal ya da yerel mevzuata uyarlanabilir; farklı üreticilerin cihazlarını birleştiren mühendislik firması ya da kurucu, sistemin doğru entegrasyonundan sorumludur. Kapsam dışında bıraktıkları da açıktır: konutlar (EN 50291-1), yanıcı gazların LEL izlemesi (standardın gösterdiği EN 60079-29-1; 2026’da yayımlanan EN IEC 60079-29-0 ile değiştirildi), taşınabilir cihazlar, yangın algılama amaçlı CO izleme ve tehlikeli bölgeye kurulacak cihazların şartları.
Kademeli Havalandırma: Panel Fanı Nasıl Yönetir?
Maç ya da konser çıkışında yüzlerce araç aynı anda rampaya yönelir; Honeywell’in kılavuzu kısa sürede boşalan böyle otoparkları, CO’nun 200 ppm’i aşabildiği durumlar arasında sayar. Algılama sisteminin işi fanı sürekli değil ölçüme göre çalıştırmak ve böyle anlarda kademeyi yükseltmektir. Kılavuzdaki sıra şöyledir:
- Birinci kademe: düşük eşikte egzoz fanları ve taze hava girişleri açılır; iki hızlı fan ya da ikinci fan grubu varsa yalnız ilk hız ya da ilk grup çalışır.
- İkinci kademe: yüksek eşikte fanlar tam hıza geçer ya da bütün gruplar çalışır; kırmızı flaşör ve korna gerekebilir, otoparkın boşaltılması istenebilir.
- Arıza: panelde sesli uyarı verilir, bina otomasyonu varsa arıza rölesiyle bildirilebilir; gerekirse mavi ışık yanar.
Eşik değerini, taradığımız Türk mevzuatında bağlayıcı bir metin belirlemiyor: BYKHY’nin otopark maddesi CO’dan söz etmez; Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’in sınır değer listesinde (Ek-1) NO₂ ve NO vardır, CO yoktur. Üretici varsayılanları da birbirini tutmaz: Belçikalı Dalemans CO için 50/90/120 ppm, NO₂ için 0,2/0,5 ppm ayarlanabilir eşik verir; İsveçli Ventilation Control Products (VCP) CO’da 25 ppm ön alarm ve 35 ppm uyarı, NO₂’de 2 ve 5 ppm yazar. VCP aynı sayfada EN 50545-1’in tip deneyi düzeylerini de aktarır: CO’da 30 ve 60 ppm (15 dakikalık ortalama, fan kademeleri) ile 150 ppm (anlık değer, ışıklı ve sesli alarm), NO₂’de 3, 6 ve 15 ppm; katalogdaki bazı CO dedektörlerinin 30/60/150 ppm kademeleri bu düzeylerle aynıdır. VCP’nin de standardın da NO₂ düzeyleri Türk işyeri sınırlarının üstündedir; otoparkta görevli çalışıyorsa eşik bu sınırlar gözetilerek kurulur.
| Karar | Ne olur? | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| Bölge değeri: ortalama mı, en yüksek mi? | Ortalama tek noktadaki yükselmeyi yumuşatır, en yüksek değer fanı en kötü noktaya göre çalıştırır | Föydeki seçeneğe göre seçilir; ör. Prosense PPS+ her bölge için ikisini de sunar |
| Tek fan sistemi mi, bölgesel mi? | Tek sistemde bir köşedeki yükselme bütün otoparkı havalandırır | ASHRAE, çok katlı ya da geniş otoparkta her biri kendi kontrolünde bağımsız fan sistemleri önerir (Honeywell’in aktarımı) |
Sensör Yerleşimi: Yükseklik, Aralık ve Kör Noktalar
Kat planı masaya serilince ilk iş kolonları işaretlemektir: Honeywell kapsama dairelerini duvarlara değil, açık alandaki kolonlara göre kurmayı ve her katın tamamen kapsanmasını ister. CO’nun havaya göre yoğunluğu 0,97’dir (NIOSH); Honeywell de gazın havaya eşit dağıldığını yazar. EN 50545-1 montaja yol göstermediği için yükseklik ve dedektör başına alan üretici belgelerinden gelir ve belgeden belgeye değişir:
| Konu | Belgelerde ne yazıyor? | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| CO sensörü yüksekliği | VCP ve Dalemans: yerden 1,5 m. Honeywell: bölgenin yapı yönetmeliğine bırakır | Seçilen cihazın kurulum kılavuzu uygulanır |
| NO₂ sensörü yüksekliği | VCP: havadan ağır olduğu için yerden 0,2 m. Dalemans: 1,5 m | Belgeler çeliştiği için karar cihazın kendi kılavuzuna göre verilir |
| Dedektör başına alan | Prosense PPS+: 200 m² önerilir, en çok 300 m². VCP: genel kural olarak 400 m²; Dalemans’ın örnek projesi de 400 m². Honeywell: 15,2 m yarıçap | Sayı cihazın föyüne göre hesaplanır; VCP gaz çıkışı olası noktalara ek dedektör önerir, otoparkta bunlar rampa, bariyer ve kuyruk noktalarıdır |
| Kontrol paneli | Honeywell: halkın erişemeyeceği yerde, tercihen motor kontrol merkezinde ya da yakınında, parolalı | Bölge kablosu föydeki sınırı aşmaz (ör. Prosense PPS+ bölge başına 800 m); ayrı deneyden geçmiş sensör ve panel birleşiyorsa sistem, deneyden geçen kapasiteyi aşmaz (EN 50545-1) |
LPG’li Araç Kabul Eden Otopark: Zemindeki Dedektör
AVM otoparkının girişinde LPG’li aracın alınabileceğini gösteren tabela varsa, tesisat da farklı kurulmuş olmalıdır. BYKHY Madde 60/4’e göre LPG ya da sıkıştırılmış doğalgaz (CNG) yakıtlı araçlar kapalı otoparka giremez. 2020’de eklenen istisna yalnız Alışveriş Merkezleri Hakkında Yönetmelik kapsamındaki AVM’lerin kapalı otoparkları içindir: TS 9881’deki Tip 1 şartlarını sağlayan, buna ilişkin hizmet yeterlik belgesini TSE’den, uygun görüşü mahallin itfaiyesinden alan otoparka şu şartlarla LPG’li araç alınabilir:
- Girişte TS 9881’e uygunluk işaretli, en az 90×60 cm tabela (b).
- LPG’li araç alanı 1. bodrum kattan aşağıda olamaz; bu alan da, giriş ve çıkışı da diğer araçların otoparkından ve giriş-çıkışlarından ayrı düzenlenir (c).
- Havalandırma ve elektrik tesisatı kıvılcım güvenlikli (ex-proof); havalandırma yer seviyesinde biriken LPG’yi algılama cihazına bağlı otomatik çalışır ve gazı süpürecek kapasitededir (ç).
- Zeminde eğimli dereyle drenaj; ızgara yok; tahliye noktalarında gaz geçişini engelleyen sifonlu rögar (d).
- Yalnız tescil belgesinde LPG’li yazan ve muayenesi geçerli araç alınır (e); ruhsat veren idare otoparkın kaydını tutar, yıllık denetimini yapar ya da yaptırır (a).
Pratikte zemine yakın LPG dedektörleri fan kumandasına bağlanır ve (ç) bendi gereği dedektörle kablo da kıvılcım güvenlikli seçilir; EN 50545-1 tehlikeli bölge şartı içermediği için bu seçim o standardın dışında yapılır. Ex koruma tipleri exproof yangın algılama sayfasında, LPG dedektörünün yüksekliği gaz dedektörü nereye takılır rehberindedir.
Günlük Havalandırma ve Yangın Modu: İki Ayrı Komut
Devreye alma günü CO paneli fanları kusursuz kademelendirir; aynı fanların yangında nasıl çalışacağını ise başka bir sistem söyler. BYKHY Madde 87/10’a göre duman kontrol sistemi uzaktan el ile ya da yangın algılama ve uyarı sistemi tarafından otomatik devreye alınabilir; CO sensörü bu yollar arasında sayılmaz. Günlük havalandırma fanları duman kontrolünde de kullanılıyorsa Madde 87/1, mekanik duman kontrol sistemi için öngörülen bütün şartları bu tesisat için de arar. Kapalı otoparkın toplam alanı 2.000 m²’yi geçiyorsa mekanik duman tahliyesi şarttır ve sistem saatte en az 10 hava değişimi sağlar (60/2, 88/3).
Jet fanın yangın modu, CFD analizi ve devreye alınması duman tahliye ve jet fan rehberinde; otoparkta yangın algılama için lineer ısı algılama sayfasına bakabilirsiniz.
Devreye Alma, Kalibrasyon ve Bakım
Devreye almanın özü şudur: kalibrasyon gazı sensöre verilir ve panelde doğru kademenin, doğru fanın kalktığı görülür. Honeywell’in sırası ve üretici örnekleri:
- Eşikler kalibrasyon gazıyla denenir, çalışma sırası senaryo tablosuyla karşılaştırılır; yöntem, sonuç ve düzeltmeler yazılı rapora geçer.
- Tepki süresi föyle karşılaştırılır; ör. Prosense PPS-CO için föy 60 saniye ısınma ve 30 saniyeden kısa tepki süresi verir.
- Kalibrasyon aralığı üreticiye uyar: VCP yılda bir yerinde kalibrasyon önerir; Honeywell elektrokimyasal sensörde 12–18 ay, yarı iletkende 6–8 ay yazar.
ASPEK, Ankara merkezli ekibiyle otopark gaz algılama sistemlerini projelendirip kuruyor; kat planı, araç profili (benzinli, dizel, LPG’li) ve fan listesiyle keşif ve teklif için iletişim. CO/NO₂ sensörleri, bölge panelleri ve fan hız kartları otopark gaz algılama ürün sayfasında; dedektörden vanaya bütün sistem gaz algılama sistemleri sayfasında anlatılır.
Sık Sorulan Sorular
Otoparkta karbonmonoksit algılama zorunlu mu?
BYKHY’nin otopark maddesi (Madde 60) karbonmonoksit algılamayı şart koşmaz; taradığımız mevzuatta otopark havası için bağlayıcı bir CO eşiği de bulunmadı. Yönetmeliğin şartı LPG içindir: LPG’li araç kabul eden AVM otoparkında havalandırma, yer seviyesinde biriken LPG’yi algılayan cihaza bağlı ve otomatik olmalıdır (60/4-ç). Toplam alanı 2.000 m²’yi aşan kapalı otoparkta ise mekanik duman tahliyesi şarttır (60/2).
Otopark CO sensörü kaç metreye takılır?
Tek bir kural yoktur; EN 50545-1 montaj için yol göstermez, seçilen cihazın kurulum kılavuzu uygulanır. İsveçli VCP ve Belçikalı Dalemans CO için yerden 1,5 m önerir, Honeywell yüksekliği bölgesel yapı yönetmeliğine bırakır. CO’nun havaya göre yoğunluğu 0,97 olduğu için (NIOSH) gaz havayla karışır.
Otoparkta bir CO dedektörü kaç m² alanı kapsar?
Föye göre değişir: Prosense PPS+ için 200 m² önerilir, en çok 300 m² verilir; VCP genel kural olarak, Dalemans da örnek projesinde 400 m²’de bir ölçüm noktası yazar; Honeywell 15,2 m yarıçap kullanır. Hesap seçilen cihazın föyüne göre yapılır, motorların çalışır beklediği rampa ve bariyerlere ek nokta konur.
Otoparkta NO₂ sensörü ne zaman gerekir?
Dizel araçların girdiği yerlerde. Honeywell, dizel araç bulunacak yerlerde havalandırma tasarımında göz önüne alınacak başlıca kirleticinin NO₂ olduğunu yazar; yükleme rampalarını, otobüs ve kamyon bakım garajlarını örnek verir. Türkiye’de işyeri havası için NO₂ sınırı 8 saatte 0,5 ppm, 15 dakikada 1 ppm’dir (Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Ek-1).
Otopark CO sistemi jet fanları nasıl çalıştırır?
Panel her bölgenin ortalama ya da en yüksek değerini izler; ilk eşikte fanlar düşük hızda ya da ilk grupla, ikinci eşikte tam hızda çalışır; yüksek düzeyde ışıklı ve sesli uyarı da gerekebilir. Yangın modunu devreye alacak yollar ise BYKHY 87/10’da el kumandası ve yangın algılama sistemi olarak geçer; ayrıntılar jet fan rehberindedir.
LPG’li araçlar kapalı otoparka girebilir mi?
Genel kural hayırdır: BYKHY 60/4’e göre LPG ve CNG yakıtlı araçlar kapalı otoparka giremez. İstisna, Alışveriş Merkezleri Hakkında Yönetmelik kapsamındaki AVM’lerin kapalı otoparklarıdır; TS 9881 Tip 1 şartları, TSE’nin verdiği hizmet yeterlik belgesi, itfaiyeden alınan uygun görüş ve bentlerdeki diğer şartlarla, 1. bodrum kattan aşağıda olmayan, diğer araçların otoparkından ve giriş-çıkışlarından ayrı düzenlenmiş bölümlerde LPG’li araç alınabilir; CNG’li araç için böyle bir istisna yoktur.
Otopark gaz dedektörü ne sıklıkla kalibre edilir?
Aralığı üretici belirler; Honeywell de kalibrasyonun üretici önerisine uyması gerektiğini yazar. Örneğin VCP yılda bir yerinde kalibrasyon önerir, Honeywell elektrokimyasal sensörde 12–18 ay, yarı iletken sensörde 6–8 ay verir. Devreye almada eşikler kalibrasyon gazıyla denenir ve sonuç yazılı rapora geçirilir.
Ev tipi karbonmonoksit alarmı otoparkta kullanılabilir mi?
Doğru cihaz değildir. EN 50545-1 konutları kapsam dışında bırakıp EN 50291-1’e yönlendirir; konut tipi alarmın montaj rehberi EN 50292 de ticari yapıları kapsamaz. Otopark sensörleri ise havalandırma kumandası ve uyarı için yazılmış EN 50545-1’in kapsamındadır ve bir kontrol paneline bağlanır; cihazın bu standarda göre deneyden geçip geçmediği föyünden okunur.