Kısa cevap: BYKHY gaz alarmını öncelikle gazın yakıldığı mekâna göre ister; mutfakta bina türü de belirleyicidir. Doğalgaz veya LPG kullanılan her kazan dairesine gaz algılayıcı konur (Madde 55/5); doğalgazlı ısı merkezinin girişine takılan emniyet selenoid vanası en az iki patlama ve kıvılcım güvenlikli sensörden kumanda alır (112/1-ç); konutlar dışında ise alışveriş merkezlerindeki ve yüksek binalardaki mutfaklara, yemek fabrikalarına ve aynı anda 100’den çok kişiye hizmet veren mutfaklara gaz algılama, gaz kesme ve uyarı tesisatı kurulur (57/1). Konut daireleri için yönetmelikte genel bir zorunluluk bulunamadı (apartmanın gazlı merkezî kazan dairesi 55/5 kapsamındadır); evde alarm ya da CO algılayıcı ancak gazı açan dağıtım şirketinin şartname ya da talimatı ahşap yapı, bacalı cihaz gibi bir durumu saydığında istenir.
Doğalgaz ve LPG Kullanılan Mekânlar
Koşullar madde metnindeki gibidir; kapsamı değiştiren bağlaçlar kısaltılmamıştır.
| Mekân | Yönetmeliğin istediği | Madde |
|---|---|---|
| Kazan dairesi (doğalgaz veya LPG kullanılıyorsa) | Bu gazları algılayacak gaz algılayıcıların kullanılması | 55/5 |
| LPG kullanan ısı merkezi | Algılayıcının kaçağı algılayıp uyarmasıyla devreye giren, bina girişinde gaz akışını kesen emniyet vanası (“otomatik emniyet vanası ve ani kapama vanası gibi”) | 55/11 |
| Doğalgazlı ısı merkezinin girişi | 1 adet emniyet selenoid vanası; vana en az 2 adet patlama ve kıvılcım güvenlikli, kademe ayarlı gaz sensöründen kumanda alarak açılır; büyük tüketimli ısı merkezinde ayrıca entegre gaz alarm cihazı | 112/1-ç |
| Konutlar hariç: alışveriş merkezleri, yüksek binalar içindeki mutfaklar ve yemek fabrikaları ile aynı anda 100’den çok kişiye hizmet veren mutfaklar | Ocaklardaki gazın özelliğine göre gaz algılama, gaz kesme ve uyarı tesisatı; davlumbazlarda otomatik söndürme | 57/1 |
| Bodrum kattaki LPG’li mutfak | Algılayıcının uyarısıyla devreye girip gaz akışını kesen bir emniyet vanası (madde “otomatik emniyet vanası veya ani kapama vanası gibi” diye örnekler) ve havalandırma | 57/4 |
| Doğalgaz kullanılan mutfak | 112. maddedeki esaslara uyulması | 57/5 |
| LPG kullanılan sanayi tipi büyük mutfak | Gaz kaçağını tespit eden ve sesli olarak uyaran gaz uyarı cihazı (mecburi) | 109/5 |
Bu tabloyu okurken: 55/11 iki vana türünü “ve”, 57/4 “veya” ile sayar ve ikisi de “gibi” diyerek örnek verir; vana türü tek bir ürüne bağlanmamıştır.
57/1’deki yüksek binanın tanımı Madde 4/1-ccc’dedir: bina yüksekliği 21.50 m’den, yapı yüksekliği ise 30.50 m’den fazla olan bina.
LPG Tesisleri, Otopark ve Deprem
| Mekân | Yönetmeliğin istediği | Madde |
|---|---|---|
| LPG ikmal istasyonu: dispenser ve tank sahası | Yerden en fazla 20 cm yükseklikte, kıvılcım güvenlikli (ATEX belgeli, ex-proof), en az birer LPG algılayıcısı olan sesli veya ışıklı gaz dedektörü ve alarm sistemi; kaçakta söndürme ve aydınlatma dışındaki bütün elektriğin kesilebilmesi | 110/3 |
| LPG depolama ve ikmal istasyonları | Patlama ve kıvılcım güvenlikli gaz algılama sistemi; algılamaya bağlı, tehlikede otomatik kapanan ve uzaktan kapatılabilen gaz kapatma vanası; sesli alarm | 111/1-b |
| LPG’li araç alınabilen alışveriş merkezi kapalı otoparkı | Ex-proof havalandırma ve elektrik tesisatı; havalandırma zeminde biriken LPG’yi algılayan cihaza bağlanır, otomatik çalışır ve gazı süpürecek kapasitede kurulur | 60/4-ç |
| Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde otel ve motel gibi konaklama tesisleri, toplanma amaçlı binalar, sağlık, eğitim, ticaret ve sanayi binaları ile yüksek binalar | Ana girişte sarsıntı olduğunda gaz akışını kesen tertibat; gaz dağıtım şirketi veya yetkili kıldığı kuruluş yaptırır, belediye gaz dağıtım şirketi kontrol eder; gazın yeniden açılması için bedel istenemez | 112/1-j |
Bu tabloyu okurken: dipnota göre 112/1-j’deki “yüksek” ibaresinin yürütmesi Danıştay Onuncu Dairesinin 12/4/2010 tarihli, E.:2009/13647 sayılı kararıyla durdurulmuştur; dipnot sonraki aşamayı göstermediğinden kapsamı dağıtım şirketine teyit ettirin. Deprem bölgesi dereceleri de artık yoktur: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının Aralık 2024 tarihli BYKHY Kılavuzu, derecelendirmenin 2018 Türkiye Bina Deprem Yönetmeliğiyle kalktığını belirtir ve bu koşulun deprem tasarım sınıfı 1, 1a, 2 ve 2a olan yapılarda uygulanabileceğini yazar.
Ankara’da Başkentgaz’ın Deprem Vanası Uygulama Talimatı (İT.TL.17, rev. 31.12.2021) uygulamanın lisans alanındaki Elmadağ, Şereflikoçhisar, Bala, Çamlıdere, Evren ve Nallıhan bölgesinde yapılacağını yazar ve TS 12884’e uygun vana ister. Ex koruma tipleri exproof algılama, LPG’li araç otoparkı otopark rehberi sayfasındadır.
Yönetmeliğin Gaz Dedektörü Tanımı
BYKHY’de tanımı yapılan tek terim “gaz dedektörü”dür: Madde 4/1-fff’e göre “İlgili standardına uygun elektrik kesilmesine karşı kendinden bataryalı algılama ve uyarı cihazı”. Tanım iki şart koyar: cihaz bir standarda uygun olacak ve şebeke kesildiğinde de algılayıp uyaracaktır. Diğer maddeler aynı işlevi gaz algılayıcı (55/5, 55/11, 57/4), gaz uyarı cihazı (109/5), gaz dedektörü ve alarm sistemi (110/3) ve entegre gaz alarm cihazı (112/1-ç) diye anar. Aranacak standart cihaz ailesine göre değişir; standart deneyi ve kurulumu tarif eder, cihazın hangi mekâna konacağına yönetmelik karar verir.
Konutta Durum
Yönetmelikte konut için gaz alarm cihazını adıyla şart koşan bir hüküm bulunamadı. Mutfak maddesi “Konutlar hariç olmak üzere” diye başlar (57/1); LPG’li evler için tüp sayısı (en fazla 2), hortum (en fazla 150 cm, eksiz) ve havalandırma kuralları vardır (109/1–3), alarm yoktur.
Genel ilke 112/1-g’dedir: “Herhangi bir gaz sızıntısında veya yanma hadisesinde, gaz akışı, kesme vanasından otomatik olarak durdurulur.” Hüküm cihaz ya da mekân saymaz; 112/1’in giriş cümlesi ise doğalgaz mevzuatına ve standart hükümlerine uyulmasını ister. İncelediğimiz şartnameler de ilkeyi her konuta alarm ve vana olarak yansıtmaz.
Dağıtım şirketi şartnameleri
Evde belirleyici belge gazı açan şirketin iç tesisat şartnamesidir: Başkentgaz projeyi mevzuat, standart ve şartnamelere göre kontrol eder, tesisat uygunsa gaz kullanımına açılır. İGDAŞ belgesine erişilemediği için tabloda yoktur.
| Şirket ve belge | Konutla ilgili hüküm | Ticari mahal ve kazan dairesi |
|---|---|---|
| Başkentgaz (Ankara): Teknik Esaslar (Kasım 2009), Kerpiç Yapılar Talimatı (İT.TL.18, 2019), abone broşürü (2023) | Bacalı (B tipi) cihazın bulunduğu mahalde TS EN 50291’e uygun CO algılama cihazı (7.7.4, 8.1.8) ve 2023 broşürüne göre selenoid vanaya bağlı gaz alarm cihazı; tavanı ahşap mahalde cihaz varsa her cihaz mahalline gaz alarmı ve daire dışında solenoid vana (İT.TL.18); kolon hattında gazın toplanacağı yer havalandırılamıyorsa gaz alarmı (3.5.33) | Kazan dairesinde algılayıcı; jeneratör dairesinde en az 2 ex-proof alarm ve selenoid; elektriğe bağımlı sistemlerde normalde kapalı, elle kurmalı selenoid (3.5.60) |
| UDAŞ (Uşak), İç Tesisat Şartnamesi, tarihsiz | Tamamı ya da bir kısmı ahşap bina ile lambri kaplı mahalde cihaz mahalline alarm ve solenoid; her bacalı cihaz için CO alarmı (8.2; baca bölümünde “tavsiye edilir”); havalandırılamayan kapalı hacimden geçen tesisatta alarm (4.4.7) | Sanayi ocağı, pasta fırını, benmari, ızgara, radyant ısıtıcı ya da hava üreteci bulunan ticari mahalde alarm ve selenoid; kazan dairesinde ex-proof alarm ve normalde açık selenoid (10.2.6) |
| Kargaz (Kastamonu), İç Tesisat Teknik Şartnamesi, tarihsiz | Tamamen ahşap yapıda cihaz olan her mahalde alarm, bina dışında solenoid; kolon hattında gazın toplanabileceği yer havalandırılamıyorsa alarm | Mal ve hizmet üretim amaçlı yerde cihaz olan her mahalde alarm ve sayaçta solenoid; kazan dairesinde ex-proof alarm |
| Aksa Doğalgaz, Uygulama Kuralları, 2019 Rev.01 | Yedi sayfalık belgede konut için alarm hükmü yok; belge TS 7363:2018’deki esasların eksiksiz geçerli olduğunu yazar (Başkentgaz’ın aynı standardı dayanak gösteren kerpiç talimatı tavanı ahşap mahalde gaz alarmı ister) | Rotary sayaç detayında gaz alarm cihazıyla irtibatlı normalde açık selenoid |
Bu tabloyu okurken: Uşak’ta kazan dairesi için istenen normalde açık vana ile Ankara’da kazan dairesi gibi elektriğe bağımlı sistemler için istenen normalde kapalı, elle kurmalı vana birbirinden ayrışır; proje, gazı açacak şirketin güncel belgesine göre çizilir.
Kombi ve baca gazı sensörü
Yönetmelik kombinin odasına alarm şartı koymaz, kombinin kendisine koyar: Madde 58/12, doğalgazlı kombi ve şofbenlerde “Baca gazı sensörü olmayan cihazların kullanılmasına izin verilmez” der. Bu sensör bir oda alarmı değil, cihazın emniyet donanımıdır: UDAŞ şartnamesi onu bacada yığılma ve geri tepme olduğunda gazı kesen emniyet tertibatı olarak tanımlar. Bacalı (B tipi) cihazda dağıtım şirketi ayrıca oda alarmı isteyebilir: UDAŞ her bacalı cihaz için bir CO alarmı, Başkentgaz CO algılama cihazıyla birlikte selenoid vanaya bağlı bir gaz alarmı ister. Oda havasındaki CO için karbonmonoksit dedektörü rehberine bakın.
Ticari Mutfak ve Restoran
Restoranda gaz algılama, mutfak 57/1’deki gruplardan birine giriyorsa şarttır; madde orada algılamayla birlikte gaz kesmeyi, uyarıyı ve davlumbazda otomatik söndürmeyi ister. Gruba girmeyen işletmede yakıt belirleyicidir: LPG’li sanayi tipi büyük mutfakta sesli uyarı cihazı (109/5), bodrumdaki LPG’li mutfakta algılayıcıya bağlı vana ve havalandırma (57/4), doğalgazlı mutfakta 112. madde esasları (57/5). UDAŞ sanayi ocağı, pasta fırını, benmari, ızgara, radyant ısıtıcı ya da hava üreteci bulunan ticari mahallerde, Kargaz ise mal ve hizmet üretim amaçlı her cihaz mahallinde alarm ve selenoidi mutfak grubuna bakmadan ister.
Selenoid Vana: Görevi ve Tipleri
Selenoid vana, dedektör ya da panel sinyaliyle gaz akışını kesen elektromanyetik vanadır; yönetmelik adını yalnız ısı merkezi girişinde anar (112/1-ç). Başkentgaz elle kurmalı vana yazar, bir dedektör üreticisi (Watts) de daima elle kurmalı vana ister.
| Tip | Enerjisizken | Alarmda | Şebeke kesilince | Şartname örneği |
|---|---|---|---|---|
| Normalde açık (NA) | Açık | Tehlike sinyaliyle kapanır; yalnız elle ve enerjisizken kurulur | Açık kalır | UDAŞ kazan dairesi (10.2.6); Aksa rotary sayaç detayı |
| Normalde kapalı (NK) | Kapalı; otomatik tipte bobin enerjilenince, elle kurmalı tipte bobin enerjiliyken elle kurulunca açılır | Enerjisi kesilir ve kapanır | Kapanır | Başkentgaz, elektriğe bağımlı gaz yakma sistemleri (3.5.60) |
Bu tabloyu okurken: NA vanayı kapatmak bobine enerji ister, şebeke kesintisinde kesme komutu dedektörle vana devresinin beslemesine bağlıdır; NK vana ise enerji gidince kendiliğinden kapanır.
Vananın yeri de şartnamededir: kazan dairesinde gaz girişini merkezi sistem ve domestik hat dahil engelleyen nokta (UDAŞ 10.2.6), ahşap yapıda bina dışı, üretim amaçlı yerde sayaç (Kargaz). Montaj yüksekliği gaz dedektörü nereye takılır, sistemin parçaları gaz algılama sistemleri, ürünler doğalgaz dedektörü ve gaz alarm paneli sayfalarındadır. Projelendirme ve kurulum için Ankara merkezli ASPEK’ten iletişim sayfası üzerinden keşif isteyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Evde doğalgaz alarm cihazı zorunlu mu?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik konut dairelerine gaz alarm cihazını genel olarak şart koşmaz; mutfak hükmü de konutları açıkça dışarıda bırakır (Madde 57/1). Binanın ortak kullanılan, doğalgazlı ya da LPG’li merkezî kazan dairesi için ise 55/5 geçerlidir. Bazı dağıtım şirketleri ise ahşap yapı, havalandırılamayan kolon hattı ya da bacalı cihaz gibi durumlarda alarm veya CO algılayıcı ister. Bu yüzden evinize gaz veren şirketin güncel şartnamesine bakmak gerekir.
Kombi için gaz alarmı zorunlu mu?
Yönetmelik kombinin bulunduğu odaya alarm şartı koymaz; doğalgazlı kombi ve şofbenin kendisinde baca gazı sensörü bulunmasını ister (Madde 58/12). Bu sensör cihazın içindeki, baca çekişi bozulunca gazı kesen emniyet tertibatıdır. Ankara’da Başkentgaz ise Kasım 2009 tarihli teknik esaslarında (7.7.4, 8.1.8) ve sitesindeki sık sorulan sorularda bacalı (B tipi) cihazların yanında TS EN 50291’e uygun karbonmonoksit algılama cihazı kullanılmasını ister; şirketin 2023 tarihli abone broşürü bacalı cihazın bulunduğu mahalde selenoid vanaya bağlı bir gaz alarm cihazını da şart sayar.
Restoranda gaz alarm cihazı zorunlu mu?
Alışveriş merkezindeki, yüksek bina içindeki ya da aynı anda 100’den çok kişiye hizmet veren mutfaklarda ve yemek fabrikalarında gaz algılama, gaz kesme ve uyarı tesisatı şarttır (Madde 57/1). LPG yakılan sanayi tipi büyük mutfakta sesli gaz uyarı cihazı mecburidir (109/5). Bu grupların dışındaki restoranda dağıtım şirketinin şartnamesi belirleyicidir; örneğin UDAŞ ticari mahaldeki sanayi ocağı ve ızgara için alarm ve selenoid vana ister.
Selenoid vana zorunlu mu?
Doğalgazlı ısı merkezlerinin girişinde zorunludur: Madde 112/1-ç bir emniyet selenoid vanası ve ona kumanda eden en az iki patlama ve kıvılcım güvenlikli sensör ister. Konutlar dışında 57/1’deki mutfaklarda gaz kesme tesisatı; LPG’li ısı merkezinde (55/11), bodrumdaki LPG’li mutfakta (57/4) ve LPG depolama ile ikmal istasyonlarında (111/1-b) algılamaya bağlı bir emniyet ya da kapatma vanası şarttır. Konutta vana ancak şartname belirli bir durumu sayıyorsa istenir.
Kazan dairesine kaç gaz dedektörü takılmalı?
Yönetmelik bir alt sayıyı ısı merkezi girişindeki vana üzerinden verir: vana en az 2 adet patlama ve kıvılcım güvenlikli, kademe ayarlı sensörden kumanda alır (Madde 112/1-ç). Başkentgaz jeneratör dairelerinde de en az 2 ex-proof gaz alarm cihazı ister. Kesin sayı mahallin hacmine, tavan biçimine ve olası kaçak noktalarına göre projede belirlenir.
Gaz alarm cihazı hangi standarda uygun olmalı?
Yönetmelik yalnız cihazın “ilgili standardına uygun” ve elektrik kesilmesine karşı kendinden bataryalı olmasını ister (Madde 4/1-fff). Konut tipi yanıcı gaz dedektöründe performans standardı EN 50194-1, konut tipi CO alarmında EN 50291-1’dir. Sanayi ve ticari alanlardaki yanıcı gaz dedektörleri için yeni genel standart EN IEC 60079-29-0:2026’dır.
Deprem vanası zorunlu mu?
Madde 112/1-j, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerindeki otel ve motel gibi konaklama tesisleri, toplanma amaçlı binalar, sağlık, eğitim, ticaret ve sanayi binaları ile yüksek binaların ana girişine sarsıntıda gazı kesen tertibat ister; “yüksek” ibaresinin yürütmesi Danıştay kararıyla durdurulmuştur. Deprem bölgesi dereceleri 2018 deprem yönetmeliğiyle kalktığı için Bakanlığın kılavuzu koşulun deprem tasarım sınıfı 1, 1a, 2 ve 2a olan yapılarda uygulanabileceğini yazar. Tertibatı gaz dağıtım şirketi ya da yetkili kıldığı kuruluş yaptırır. Ankara’da Başkentgaz’ın talimatı uygulama yeri olarak lisans alanındaki Elmadağ, Şereflikoçhisar, Bala, Çamlıdere, Evren ve Nallıhan bölgesini sayar.