Kısa cevap: dedektör, izlediği gazın biriktiği yere takılır. Doğalgazın ana bileşeni metan havadan hafif olduğu için tavanda, LPG’yi oluşturan propan ve bütan ağır olduğu için zeminde toplanır; dedektör de buna göre tavana ya da zemine yakın konur. Santimetre değerini cihazın kılavuzu verir: örneğin Watts’ın konut tipi dedektör föyü, metan modelinin tavanın en yüksek noktasına, LPG modelinin zemine en çok 30 cm mesafede ve gaz cihazından 0,30–4 m uzakta olmasını ister. Yönetmelikte gaz dedektörü için yazılı tek yükseklik ölçüsü LPG ikmal istasyonlarına aittir: yerden en fazla 20 cm (BYKHY Madde 110/3).
Yüksekliği Belirleyen Kural: Havaya Göre Yoğunluk
Dedektörün yüksekliği, gazın havaya göre bağıl yoğunluğundan çıkar. Değer 1’den küçükse sızan gaz yükselip tavanda, büyükse çökerek zeminde ve çukurlarda toplanır; dedektör bu birikme bölgesinde değilse kaçağı geç görür.
| Gaz | Bağıl yoğunluk (hava = 1) | Sızınca | Dedektör bölgesi |
|---|---|---|---|
| Hidrojen | 0,07 | Hızla yükselir | Tavan ve tavan cepleri |
| Metan (doğalgaz) | 0,55 | Yükselir | Tavana yakın, en yüksek nokta |
| Amonyak | 0,60 | Yükselir | Tavana yakın |
| Karbonmonoksit | 0,97 | Havayla karışır | Yoğunluk kuralı yetmez; CO alarmının kendi rehberine göre |
| Hidrojen sülfür | 1,19 | Çöker | Zemine yakın |
| Propan (LPG) | 1,55 | Çöker | Zemine yakın; çukur, kanal ve bodrum |
| Bütan (LPG) | 2,11 | Çöker | Zemine yakın |
Bu tabloyu okurken: değerler NIOSH Cep Rehberi’nden, metan için NIH PubChem’den, hidrojen için ILO kimyasal güvenlik kartından alınmıştır ve kaynağa göre küçük farklar gösterir (ILO metan için 0,6 verir).
Yönetmelik de bu fiziği ayrı hükümlerle hesaba katar: doğalgazlı kazan dairesinin tavanı mümkün olduğunca düz yapılır ve gazın birikeceği cep bırakılmaz (55/9); LPG’li kazan dairesi bodrumda yapılamaz, bodrumda LPG tüpü bulundurulamaz (55/10); LPG ikmal istasyonunda tank sahasında ve dispenserin 5 m yakınında kanal ya da çukur bulunamaz (110/5).
Konut Tipi Dedektörde Santimetre Değerleri
Konutta ölçüyü yönetmelik değil cihazın kılavuzu verir. Bu cihazların seçim, montaj, kullanım ve bakım rehberi Avrupa standardı EN 50244’tür; aşağıdaki değerler ise bir üreticinin föyünden aktarılmıştır ve başka cihazda farklı olabilir.
| Ölçüt | Metan (doğalgaz) modeli | LPG modeli |
|---|---|---|
| Dikey konum | Tavanın en yüksek noktasına en çok 30 cm | Zemine en çok 30 cm |
| Gaz cihazına uzaklık | 0,30–4 m | 0,30–4 m |
| Yakınına takılmaz | Evye, ocak, menfez, aspiratör | Evye, ocak, menfez, aspiratör |
| Vana | Elle kurmalı selenoid | Elle kurmalı selenoid |
Bu tabloyu okurken: ABD pazarına dedektör üreten bir firma (DeNova Detect) tavana 12 inç (yaklaşık 30 cm) içinde kalmayı benzer biçimde isterken gaz cihazlarına en az 10 feet (yaklaşık 3 m) uzaklık arar; mesafe kuralı üreticiye göre bu kadar değiştiği için kendi cihazınızın kılavuzu esastır.
Birden fazla gaz cihazı olan evde her cihaz mahalli ayrı değerlendirilir. Bazı şartnameler bunu kurala bağlar: Kargaz, tamamen ahşap yapılarda ve mal ya da hizmet üretimi yapılan yerlerde doğalgaz cihazı olan her mahale bir alarm cihazı ister.
Takılmaması Gereken Yerler
| Yer | Neden | Kaynak |
|---|---|---|
| Pencere, dış kapı, havalandırma menfezi, aspiratör, fan, hava kanalı ve baca ağzı | Hava akımı gaz derişimini yerel olarak değiştirir ve yanlış alarma yol açabilir | Watts, Kidde, DeNova |
| Ocak ve evye üstü, bulaşık makinesi ve duş gibi nem kaynakları | Yanlış alarm; nemli ortam | Watts, DeNova |
| Kapalı dolap içi, perde ya da mobilya arkası | Dedektör gazın biriktiği noktada olmalıdır | Watts (montaj ilkesi) |
| Tozlu, kirli ya da organik çözücü bulunan alanlar | Sensörü kirletir ya da hassasiyetini değiştirir | DeNova, Kidde |
| Dış ortam ve kılavuzdaki sıcaklık aralığının dışı | Cihaz tanımlı koşulların dışında kalır; örnek aralık 0–50 °C | DeNova |
Bu tabloyu okurken: tablo bir standardın maddesi değil, üretici talimatlarının derlemesidir; kaynak sütunu her yasağın hangi üreticiden alındığını gösterir.
Hangi Kılavuz Hangi Cihaz İçin
| Standart | Kapsadığı cihaz ve ortam | Ne verir |
|---|---|---|
| EN 50244:2016 | Evde sürekli çalışan sabit yanıcı gaz dedektörleri (EN 50194 serisi); şehir gazı, doğal gaz, LPG | Seçim, montaj, kullanım ve bakım rehberi |
| EN 50292:2023 | Ev, karavan ve teknedeki CO alarmları | Seçim, montaj, kullanım ve bakım rehberi |
| EN 60079-29-2:2015 | Endüstriyel ve ticari güvenlik uygulamalarında yanıcı gaz ve oksijen dedektörleri; sabit, taşınabilir, portatif | Seçim, montaj, güvenli kullanım ve bakım önerileri |
| EN 50402:2017 | Gaz algılama sistemlerinin fonksiyonel güvenliği (SIL 1–3) | Ölçüm noktalarının yerini ve montajı belirlemez |
Bu tabloyu okurken: kazan dairesindeki patlama ve kıvılcım güvenlikli sensörü ev tipi rehberin ölçüsüyle, ev mutfağındaki alarmı endüstriyel rehberin mantığıyla konumlandırmamak için önce cihazın hangi satıra girdiğine bakın.
Kazan Dairesi, Isı Merkezi ve Otopark
Kazan dairesinde dedektörün yerini dağıtım şirketi şartnameleri tarif eder: UDAŞ ve Kargaz, selenoid vanaya bağlı gaz alarm cihazının üst havalandırmadan daha yüksek bir seviyeye tesis edilmesini ister, Başkentgaz aynı kuralı jeneratör daireleri için en az 2 adet ex-proof cihazla yazar. Doğalgazlı ısı merkezi girişindeki selenoid vanaya kumanda eden sensör sayısı en az ikidir ve bu sensörler kademe ayarlı, patlama ve kıvılcım güvenlikli olmalıdır (BYKHY Madde 112/1-ç); koruma tipleri exproof algılama sayfasındadır.
LPG kullanan ısı merkezinde algılayıcının uyarısı bina girişindeki emniyet vanasını devreye sokar (55/11); LPG ağır olduğu için bu algılayıcının yeri zemine yakındır. Kapalı otoparkta ölçüm havalandırmayı yönetir; sensör yerleşimi otopark karbonmonoksit algılama rehberinde, CO alarmının montaj kuralları karbonmonoksit dedektörü rehberindedir.
Alarm Çalınca Yapılacaklar
Dedektör çaldığında ilk kural kıvılcım üretmemektir. Sıra, Başkentgaz’ın teknik esaslarındaki (Kasım 2009, 9. bölüm) ve Aksa Doğalgaz’ın acil durum rehberindeki talimatlara dayanır:
- Açık alevi söndürün; kibrit, çakmak ve sigara kullanmayın.
- Elektrik düğmelerine, sigortaya, şaltere, fişe ve zile dokunmayın: açıksa kapatmayın, kapalıysa açmayın. Gaz kokan yerde ev ve cep telefonunu kullanmayın, çalarsa açmayın.
- Kapı ve pencereleri açarak ortamı havalandırın.
- Cihaz vanalarını ve sayaç vanasını ya da ana kesme vanasını kapatın; koku apartman içindeyse bina giriş vanası kapatılır.
- Asansöre binmeyin, kokuyu fark etmeyenleri uyarın ve binadan çıkın.
- 187 Doğal Gaz Acil hattını dışarıdan, koku olmayan bir yerden arayın; cep telefonundan alan kodu çevrilmez. Yangın, yaralanma ya da zehirlenme belirtisi varsa 112’yi de arayın.
- Dağıtım şirketi görevlileri gelene kadar hiçbir vanayı açmayın.
- Havalandırma bitip koku kalmadığından emin olmadan ışık yakmayın; kokunun geçtiğine yalnız kendi burnunuzla karar vermeyin.
LPG tüplü mekânda sayaç ve dağıtım şirketi yoktur: kıvılcım kuralları aynıdır, ama tüpün vanası ya da dedantör mandalı kapatılır, dedantör tüpten ayrılır ve tüp açık havaya çıkarılır; LPG havadan ağır olduğu için zemindeki ve çukurlardaki gaz da dışarı süpürülür. 187 doğal gaz acil hattıdır; LPG kaçağı tüpün alındığı bayiye ya da dağıtıcının hattına, yangın ya da zehirlenme şüphesi 112’ye bildirilir (bir LPG dağıtıcısının acil durum talimatı).
Doğal gaz kokusuzdur; kaçağın fark edilmesi için dağıtım istasyonlarında çürük sarımsak kokusu veren THT ile kokulandırılır. Dedektör koku yokken çalsa da aynı adımlar uygulanır; BYKHY Madde 112/1-i vanaların yerini ve kaçakta ne yapılacağını kullanıcının önceden öğrenmesini ister.
Yanlış Alarm ve Sensörü Bozan Etkenler
| Etken | Etkisi | Önlem |
|---|---|---|
| Aerosol sprey, saç spreyi, parfüm, tıraş losyonu | Sensörü bozabilir ya da hassasiyetini değiştirebilir (Kidde) | Cihazın yakınında kullanmayın |
| Tiner, çözücü, yapıştırıcı, alkol bazlı ürünler, bazı temizlik maddeleri | Aynı etki (Kidde) | Kullanırken ortamı havalandırın |
| Deterjanla ya da çözücüyle silmek | Sensörü kalıcı bozabilir ya da geçici kirletebilir (Kidde) | Kuru bezle silin (Watts) |
| Cihazı boyamak | Havalandırma deliklerini kapatır (Kidde) | Boyamayın |
| Çakmak gazıyla test | Yüksek tepe derişim, sensörün doğru çalışmasını bir haftaya kadar bozabilir (Watts) | Kılavuzdaki test gazını kullanın |
| Ömrünü doldurmuş cihaz | Arıza ya da ömür sonu uyarısı; örnek cihazda sarı ışık (Watts) | Cihazı yenileyin (Başkentgaz 8.1.9) |
Bu tabloyu okurken: aynı üreticinin (Kidde) listesine göre etanol, izopropanol, etil asetat, benzen, toluen, etilen, hidrojen, hidrojen sülfür ve kükürt dioksit de alarmı etkileyebilir, ama duyarlılık sensör teknolojisine göre değişir.
Sensör teknolojilerinin karşılaştırması gaz algılama ürünleri sayfasında, modeller doğalgaz dedektörü ve LPG dedektörü sayfalarındadır. Dedektörün hangi mekânda şart olduğu doğalgaz alarm cihazı zorunlu mu, sistemin bütünü gaz algılama sistemleri sayfasında anlatılır. Gaz algılama sistemlerini projelendirip kuran Ankara merkezli ASPEK’e yerleşim keşfi ve teklif için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Doğalgaz dedektörü tavandan kaç cm aşağıya takılır?
Kesin değeri cihazın kılavuzu verir. İncelediğimiz iki üretici benzer bir bant tarif eder: Watts metan modeli için tavanın en yüksek noktasına en çok 30 cm, ABD pazarındaki DeNova Detect tavana 12 inç (yaklaşık 30 cm) içinde kalmayı ister. Tavanda kiriş ya da cep varsa gazın toplanacağı en yüksek bölme esas alınır.
LPG dedektörü yerden kaç cm yükseğe takılır?
Propan ve bütan havadan ağır olduğu için dedektör zemine yakın konur; örneğin Watts föyü LPG modelini zeminden en çok 30 cm yükseğe yerleştirir. BYKHY’nin gaz dedektörü için verdiği tek yükseklik LPG ikmal istasyonuna aittir: dispenser ve tank sahasındaki dedektör yerden en fazla 20 cm yüksekte olur (Madde 110/3). Evde tüplerin durduğu bölüm ve çukur noktalar ayrıca değerlendirilir.
Gaz dedektörü ocağın üstüne takılır mı?
Takılmaz. Üretici talimatları ocak, evye, menfez ve aspiratör yakınında gaz derişiminin yerel olarak değiştiğini ve yanlış alarm oluşabileceğini yazar. Örnek bir föy dedektörü gaz cihazından 0,30 ile 4 m arasında bir uzaklığa koyar.
Gaz dedektörü mutfağa mı kombinin yanına mı takılır?
Gaz yakan her cihazın bulunduğu mahal ayrı bir kaçak kaynağıdır ve ayrı değerlendirilir. Bazı şartnameler bunu açıkça yazar: Kargaz tamamen ahşap yapılarda ve üretim amaçlı yerlerde cihaz olan her mahale bir alarm cihazı ister. Uzaklık ölçüsü de her cihaza ayrı uygulanır.
Gaz alarmı çalınca ne yapmalıyım?
Kıvılcım çıkarabilecek hiçbir şeye dokunmadan havalandırın ve vanaları kapatın, ardından binadan çıkıp 187 Doğal Gaz Acil hattını dışarıdan arayın. Elektrik düğmelerini açıp kapatmayın, asansöre binmeyin, görevliler gelene kadar vanayı yeniden açmayın. Yangın ya da zehirlenme belirtisi varsa 112’yi de arayın.
Gaz dedektörü neden kendi kendine öter?
Üreticilerin saydığı nedenler arasında cihaz yakınında kullanılan sprey, parfüm, tiner, çözücü ve alkol bazlı ürünler, bazı temizlik maddeleri ve cihazın aspiratör, ocak ya da menfez yakınına takılması vardır. Ömrünü doldurmuş cihaz da uyarı verebilir. Neden bulunamıyorsa cihazı susturmadan önce gerçek bir kaçak ihtimali elenmelidir.
Karbonmonoksit dedektörü de tavana mı takılır?
Yakıtlı cihazın odasında çoğunlukla evet: EN 50292:2023’ü aktaran üretici notlarına göre CO alarmı ya tavana, duvarlardan en az 30 cm uzağa ya da duvarın üst kısmına, tavanın 15–30 cm altına takılır. CO’nun havaya göre bağıl yoğunluğu 0,97’dir, yani havayla karışır; bu yüzden yeri yoğunluk kuralıyla değil bu rehberle ve cihaz kılavuzuyla belirlenir. Cihaz olmayan yatak ve oturma odalarında alarm duvarda, nefes bölgesinde durur; ayrıntılar karbonmonoksit dedektörü rehberindedir.
Kazan dairesinde gaz dedektörü nereye konur?
İncelediğimiz şartnameler (UDAŞ, Kargaz) dedektörü selenoid vanaya bağlı olarak üst havalandırmadan daha yüksek bir seviyeye koyar ve ex-proof tip ister. Doğalgazlı ısı merkezinde girişteki vanaya en az iki sensör kumanda eder ve bunlar patlama ve kıvılcım güvenlikli olmalıdır (BYKHY Madde 112/1-ç). Tavanda gazın toplanabileceği cep bırakılmaması da yönetmelik şartıdır (55/9).