Kısa cevap: Karbonmonoksit dedektörü; kombi, şofben, soba ya da mangal gibi yanma kaynaklarından çıkan renksiz ve kokusuz CO gazını ppm düzeyinde ölçüp sesli ve ışıklı uyarı veren cihazdır. Yakıtlı cihazın bulunduğu odaya, cihazdan yatayda 1–3 m uzağa; tavana (duvarlardan en az 30 cm içeri) ya da duvarda tavandan 15–30 cm aşağıya takılır (EN 50292). Zorunluluk yönetmelikten değil, dağıtım şirketinden gelebilir: BYKHY oda alarmı yerine cihazda baca gazı sensörü ister (Madde 58/12); Ankara’da Başkentgaz ise sitesinde yayımladığı Kasım 2009 tarihli teknik esaslarda ve sık sorulan sorularında bacalı (B tipi) cihazlarla birlikte TS EN 50291’e uygun CO algılama cihazı kullanılmasını ister.
Lodoslu Bir Akşam, Sobalı Bir Oda: CO Nereden Gelir?
Kış akşamı lodos çıkmış, odada soba yanıyor. Sağlık Bakanlığı bu durumda bacalı ısıtıcının kullanılmamasını ya da yandığı odada uyunmamasını ister; bakanlığa göre lodos yüzünden her yıl onlarca kişi, özellikle sobadan sızan karbonmonoksitle zehirlenir. CO renksiz, kokusuz ve tatsızdır, oksijenin yetmediği yanmada oluşur (Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, HSGM). İlk belirtileri ateşsiz bir gribi andırır (ABD Tüketici Ürünleri Güvenliği Komisyonu, CPSC) ve gaz uykuya sebep olduğu için belirtiler çoğunlukla fark edilmez (Sağlık Bakanlığı).
| Kaynak | Ne olur? | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| Doğalgazlı kombi, şofben | Eksik yanma CO üretir; sızdıran baca onu odaya taşır | Paslanmaz, sızdırmaz baca; uzmana yıllık bakım; baca gazı sensörlü cihaz (BYKHY 58/12) |
| Odun ve kömür sobası | Zehirlenmeler kışın ve alçak basınçlı havada artar | Borular ayda bir, bacalar iki ayda bir temizlenir (BYKHY 58/10) |
| Mangal, maltız, jeneratör, araç | Gaz ya da egzoz kapalı hacimde birikir | Kapalı ya da havalandırmasız yerde yakılmaz, çalıştırılmaz (HSGM); otopark için otopark CO algılama |
Kaç ppm Tehlikeli? Düzey, Süre ve Belirti
Ekranlı bir dedektör sabah 40, akşam 90 gösteriyor. Rakam tek başına okunmaz: etki hem derişime hem de solunan süreye bağlıdır. ppm milyonda bir hacim payıdır; 1 ppm CO 1,15 mg/m³ eder (NIOSH).
| CO düzeyi | Süre | Ne olur? | Ne yapılır? |
|---|---|---|---|
| Yaklaşık 1–70 ppm | Uzun süre | Çoğu kişide belirti görülmez; bazı kalp hastalarında göğüs ağrısı artabilir (CPSC) | Belirti yokluğu güvenli düzey demek değildir: WHO’nun 8 saatlik kılavuz değeri 10 mg/m³, yaklaşık 8,6 ppm’dir (UKHSA). Evde sürekli okunan değerin kaynağı aranır, ortam havalandırılır, yakıtlı cihaz ve baca uzmana kontrol ettirilir; menfez kapatılmaz (HSGM) |
| 70 ppm üzeri | Düzey sürdükçe | Baş ağrısı, yorgunluk ve bulantı belirginleşir (CPSC) | Ortam havalandırılır ve terk edilir; zehirlenmeden kuşkulanıldığında 112 aranır (HSGM) |
| 150–200 ppm üzeri | Sürekli | Yönelim bozukluğu, bilinç kaybı ve ölüm görülebilir (CPSC) | Beklemeden herkes dışarı çıkarılır, 112 aranır |
| 1.200 ppm | Kısa süre bile | NIOSH bu düzeyi “yaşam ve sağlık için hemen tehlikeli” (IDLH) sayar | Binaya girilmez; içeride kalan varsa 112’ye bildirilir |
Duyarlılık da kişiye göre değişir: İngiltere Sağlık Güvenliği Ajansı (UKHSA) yaşın, kansızlığın ve kalp-akciğer hastalıklarının bunu belirleyebileceğini, gebelikte yüksek maruziyetin bebek için ağır sonuç doğurabileceğini yazar.
Alarm Ne Zaman Öter? EN 50291-1’in Süre Pencereleri
Gece üçte çalan bir alarm anlık bir sıçramaya değil, bir süredir odada bulunan derişime tepki verir. Konut tipi CO alarmlarının Avrupa standardı EN 50291-1’dir; 2018 baskısı konutta sürekli çalışan elektrikli CO algılama cihazlarını kapsar, yanıcı gaz dedektörlerini ve endüstriyel kullanımı dışarıda bırakır. Standardı aktaran üretici belgelerine göre pencereler şöyledir:
| CO derişimi | Alarm ne zaman öter? | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| 30 ppm | İlk 120 dakikada ötmemelidir | Alarm beklenmez; ekranlı cihaz bu değeri sürekli gösteriyorsa kaynak aranır, yakıtlı cihaz ve baca kontrol ettirilir |
| 50 ppm | 60. dakikadan önce ötmemeli, 90. dakika dolmadan ötmelidir | Alarm öttüyse pencereler açılır, herkes dışarı çıkar ve 112 aranır; kaynak bulunmadan cihaz yeniden yakılmaz |
| 100 ppm | 10. dakikadan önce ötmemeli, 40. dakika dolmadan ötmelidir | Herkes dışarı çıkar, 112 aranır |
| 300 ppm | 3 dakika dolmadan ötmelidir | Beklemeden dışarı çıkılır, 112 aranır |
Ekranı olmayan bir alarm hangi düzeyde öttüğünü göstermez; bu yüzden her alarmda aynı adımlar uygulanır.
FireAngel’in notuna göre 2018 baskısında, susturma düğmeli modellerde 300 ppm’in üstünde alarmın susturulamaması deneyle doğrulanıyor. EN 50292 ise alarma ek olarak havalandırma ya da yardımcı cihaz için çıkış sinyali veren cihaza Tip A, yalnız sesli ve ışıklı alarm verene Tip B der.
Karbonmonoksit Dedektörü Nereye Takılır?
Kombinin mutfak duvarında, yatak odalarının koridorun sonunda olduğu bir daire düşünün. Yerleşimi EN 50292 belirler; 2023 baskısı konut, karavan ve teknedeki CO alarmlarını kapsar, yanıcı gaz dedektörlerini (onlar için EN 50244’e yönlendirir) ve ticari yapıları kapsamaz. Kurallar bu baskıyı aktaran üretici notlarından:
| Yer | Ne yapılır? | Ne olmaz? |
|---|---|---|
| Yakıtlı cihazın odası (kombi, şofben, soba, şömine) | Tavana, duvardan, kirişten ya da armatürden en az 30 cm uzağa; ya da duvara, tavandan en az 15, en çok 30 cm aşağıya, kapı ve pencere seviyesinin üstüne ve öteki duvar ya da armatürden en az 30 cm uzağa. Cihaza yatay uzaklık 1–3 m | Lavabonun hemen üstü; kapı, pencere, aspiratör ya da menfez yanı; pişirme cihazının hemen yakını; tozlu ya da nemli nokta |
| Cihaz seyrek girilen bir bölümde (konut içindeki kazan odası) ya da dolap gibi kapalı bir hacimdeyse | 2023 baskısını aktaran FireAngel, seyrek kullanılan bölümdeki alarmın diğer odalardaki alarmlarla birbirine bağlanmasını önerir; 2013 baskısına dayanan Aico, cihaz kapalı bir hacimdeyse alarmı o hacmin hemen dışına, tavana koyar | Dolap içi ya da perde arkası |
| Yatak ve oturma odası | Duvarda, odadakilerin nefes bölgesinde (Aico yatak odası için yatak başı yüksekliğini örnek verir) | Önü eşya ya da perdeyle kapanan yer |
| Eğimli ya da kirişle bölünmüş tavan | Eğimde yüksek tarafa; bölünmüş tavanda yakıtlı cihazın bulunduğu bölüme | Alçak taraf; cihazın karşısındaki bölüm |
En az, yakıtlı cihaz bulunan her odaya bir alarm önerilir; en çok vakit geçirilen ve uyunan odalar ile içinden baca geçen odalar da önerilen yerler arasındadır. Doğalgaz ve LPG dedektörünün yüksekliği ayrı bir konudur: gaz dedektörü nereye takılır.
Alarm Öttüğünde
Alarm öttüğünde pencere ve kapılar açılır ve herkes, uyuyanlar uyandırılarak, beklemeden dışarı çıkarılır; ABD Tüketici Ürünleri Güvenliği Komisyonu (CPSC) alarmda hemen açık havaya çıkılmasını ve acil yardım çağrılmasını ister. Öten alarm zehirlenmeden kuşkulanmak için yeterlidir: 112 dışarıdan aranır (HSGM); belirti olmaması güvence değildir, çünkü CO uyku hâli yaptığı için belirtiler çoğunlukla fark edilmez (Sağlık Bakanlığı). Kaynak doğalgazlı bir cihazsa 187 Doğal Gaz Acil de aranır; Başkentgaz 187’nin baca gazı zehirlenmelerinde aranmasını ister. Yetkililer izin verene kadar içeri dönülmez (CPSC). Susturma düğmesi gazı gidermez; kaynak bulunmadan yakıtlı cihaz çalıştırılmaz, doğalgazlı kombi ve şofbenin bacası gaz dağıtım şirketinin belirlediği uzmana kontrol ettirilir (BYKHY 58/12). Gaz kokusu da varsa gaz dedektörü rehberindeki kaçak adımları uygulanır.
Pil, Sensör Ömrü ve Test
Yıllardır tavanda duran bir alarm tekli kısa sesler çıkarıyorsa önce kılavuzdaki sinyal tablosuna bakılır: EN 50291-1’in 2018 baskısı ömür sonu göstergesini zorunlu kıldı (FireAngel), ama bu uyarının, düşük pilin ve arızanın nasıl bildirildiği modele göre değişir. Ömür de üreticiye bağlıdır; örneğin Kidde alarmlarının tipik ömrünü 7–10 yıl olarak verir ve haftada bir test edilmesini önerir.
Karbonmonoksit Dedektörü Zorunlu mu?
Apartman toplantısındaki soru şudur: kombili dairelere CO alarmı takmak zorunlu mu? Cevap iki katmanlıdır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) oda tipi CO alarmı istemez, metninde “karbonmonoksit” sözcüğü hiç geçmez; riski kaynağında ele alır: Madde 58/12’ye göre doğalgazlı kombi ve şofbenin bacası ile bağlantı borusu paslanmaz çelik, kelepçeleri sızdırmaz olur ve “baca gazı sensörü olmayan cihazların kullanılmasına izin verilmez.” Bu sensör cihazın emniyet parçasıdır, oda havasını ölçen alarm değildir.
İkinci katman gaz dağıtım şirketinin teknik esaslarıdır ve şirketten şirkete değişir. Ankara’da Başkentgaz’ın “Binalar İçin Doğalgaz Tesisatı Teknik Esasları” (Kasım 2009) aynı cümleyi, biri abonenin yükümlülükleri (8.1.8) olmak üzere dört ayrı yerde kurar: “Bacalı cihazlar ile birlikte TS EN 50291’e uygun karbonmonoksit algılama cihazları kullanılmalıdır.” Eylül 2026’da şirketin sitesinde yayımlanan tek teknik şartname budur ve aynı cümle sitenin sık sorulan sorularında da yer alır. Belgede “bacalı” B tipi cihazların adıdır; dengebacalı (C tipi) cihazların bölümünde bu cümle yoktur. Bacalı (B tipi) cihaz, yanma havasını odadan alan açık yanma odalı cihazdır. Uşak’taki dağıtım şirketinin iç tesisat şartnamesi ise aynı konuda bir yerde “konulmalıdır”, başka yerde “tavsiye edilir” der; bu yüzden yerel şirketin güncel belgesine bakılır. Sağlık Bakanlığı da önerir: “Yakıtla çalışan ısıtıcıların bulunduğu alanlarda mümkünse karbonmonoksit dedektörleri kullanılmalıdır.” (HSGM)
| Yer | Yönetmelik ne der? | CO alarmı |
|---|---|---|
| Kombili ya da şofbenli konut | Paslanmaz, sızdırmaz baca; uzmana yıllık bakım; baca gazı sensörlü cihaz (58/12) | BYKHY istemez; bacalı cihazda dağıtım şirketi isteyebilir (Ankara’da Başkentgaz ister) |
| Doğalgaz ya da LPG’li kazan dairesi | Bu gazları algılayan gaz algılayıcı şart (55/5) | Madde CO’dan söz etmez; yanıcı gaz algılayıcısı CO’yu karşılamaz |
| Kapalı otopark | CO’dan söz etmez; LPG’li araç alan AVM otoparkında LPG algılamaya bağlı otomatik havalandırma ister (60/4-ç) | BYKHY’de şart yok; tasarım kararıdır |
Kazan dairesi ve mutfaktaki gaz algılama şartlarının dökümü doğalgaz alarm cihazı zorunlu mu rehberindedir.
Doğalgaz Dedektörü ve Otopark Sistemiyle Farkı
“Mutfakta doğalgaz dedektörüm var” diyen biri başka bir gazı, başka bir ölçekle ölçüyordur. Doğalgaz kaçağı yanmamış metandır, CO ise yanmanın ürünü: tesisat sızdırmazken bacası tıkalı bir kombinin odasında metan yoktur ama CO olabilir. Yanıcı gaz dedektörü alt patlama sınırının (LEL) yüzdesiyle çalışır; CO’nun alt patlama sınırı %12,5, yani 125.000 ppm’dir (NIOSH) ve CO alarmının çalıştığı 50–300 ppm bunun yüzde birine bile varmaz.
Otopark sistemi üçüncü bir ailedir: egzozdaki CO’yu, dizel trafiğinde NO₂’yi EN 50545-1’in kapsamına giren sensörlerle ölçüp fanları kademelendirir; o tarafı otopark karbonmonoksit algılama rehberinde anlattık. Pilli bağımsız, röleli ve adresli modeller karbonmonoksit dedektörü ürün sayfasında, sistemin bütünü gaz algılama sistemleri sayfasındadır. ASPEK, Ankara merkezli ekibiyle gaz algılama sistemlerini projelendirip kuruyor; merkezî sistem gereken yerler için keşif ve teklif: iletişim.
Sık Sorulan Sorular
Karbonmonoksit dedektörü zorunlu mu?
Yönetmelik açısından hayır: BYKHY oda tipi CO alarmı istemez; kombi ve şofbende baca gazı sensörlü cihaz ile paslanmaz, sızdırmaz ve bakımlı baca şart koşar (Madde 58/12). Ancak gaz dağıtım şirketinin teknik esasları isteyebilir; Ankara’da Başkentgaz, Kasım 2009 tarihli teknik esaslarında ve sitesindeki sık sorulan sorularda bacalı (B tipi) cihazlarla birlikte TS EN 50291’e uygun CO algılama cihazı kullanılmasını ister. Sağlık Bakanlığı da yakıtla çalışan ısıtıcı bulunan alanlarda mümkünse dedektör kullanılmasını önerir.
Karbonmonoksit dedektörü nereye takılır, tavana mı duvara mı?
İkisi de olur. EN 50292:2023’e göre alarm önce kombi, şofben ya da sobanın bulunduğu odaya, cihazdan yatayda 1–3 m uzağa konur: tavana takılırsa duvarlardan en az 30 cm içeride, duvara takılırsa tavandan 15 ile 30 cm aşağıda durur. Cihaz olmayan yatak ve oturma odalarında ise duvarda, nefes bölgesinde konumlandırılır.
Karbonmonoksit kaç ppm olursa tehlikelidir?
ABD Tüketici Ürünleri Güvenliği Komisyonu’na (CPSC) göre 1–70 ppm civarına uzun süre maruz kalan çoğu kişide belirti görülmez, ama bazı kalp hastalarında göğüs ağrısı artabilir. Belirti görülmemesi güvenli olduğu anlamına gelmez: Dünya Sağlık Örgütü’nün 8 saatlik ortalama kılavuz değeri 10 mg/m³, yaklaşık 8,6 ppm’dir (UKHSA). Düzey 70 ppm’in üstünde kaldıkça baş ağrısı, yorgunluk ve bulantı belirginleşir; 150–200 ppm’in üstünde süren maruziyette bilinç kaybı ve ölüm görülebilir. NIOSH 1.200 ppm’i yaşam ve sağlık için hemen tehlikeli düzey sayar.
Karbonmonoksit alarmı kaç ppm’de öter?
EN 50291-1’e uygun bir alarm 50 ppm’de 60. ile 90. dakika arasında, 100 ppm’de 10. ile 40. dakika arasında, 300 ppm’de ise 3 dakika dolmadan öter. 30 ppm’de ilk iki saatte ötmemesi gerekir. Düşük düzeyde alarmın bu süreler içinde gecikmesi bu yüzden arıza işareti değildir.
Karbonmonoksit alarmı öterse ne yapılmalı?
Pencere ve kapıları açın, uyuyanları uyandırıp hemen dışarı çıkın ve 112’yi dışarıdan arayın; CO uyku hâli yaptığı için belirti olmaması güvence değildir. Cihaz doğalgazlıysa 187 Doğal Gaz Acil’e de bildirin. Kaynak bulunmadan yakıtlı cihazı yeniden çalıştırmayın ve yetkililer izin vermeden içeri dönmeyin.
Kombi odasında doğalgaz dedektörü varsa ayrıca CO alarmı gerekir mi?
Teknik olarak evet: doğalgaz dedektörü CO’yu karşılamaz. O cihaz yanmamış metanı alt patlama sınırının yüzdesiyle izler; CO’nun alt patlama sınırı %12,5 (125.000 ppm) olduğundan, sağlık için önem taşıyan 50–300 ppm bu ölçekte yüzde birin altında kalır. CO riski için EN 50291-1’e göre sınanmış ayrı bir alarm takılır.
Kombi karbonmonoksit yapar mı?
Doğalgaz da her yakıt gibi eksik yandığında CO üretir; baca tıkanır, sızdırır ya da bakımsız kalırsa bu gaz yaşam alanına karışabilir. BYKHY 58/12 bu yüzden paslanmaz ve sızdırmaz baca, uzmana yaptırılan yıllık bakım ve baca gazı sensörlü cihaz ister; Ankara’da Başkentgaz’ın teknik esasları (Kasım 2009) bacalı cihazın yanına TS EN 50291’e uygun CO algılama cihazı da ister. Kombinin odasına takılan bir CO alarmı bu önlemlerin ardındaki son uyarıdır.
Karbonmonoksit dedektörünün ömrü ne kadar?
Üreticiye göre değişir; örneğin Kidde alarmlarının tipik ömrünü 7–10 yıl olarak verir. EN 50291-1’in 2018 baskısı ömür sonu göstergesini zorunlu kılmıştır. Bu uyarı geldiğinde cihaz yenilenir.