Sahada "exproof" denilen şey tek bir ürün özelliği değil, bir eşleşmedir: cihazın sertifikası ile monte edileceği bölgenin sınıflandırması birbirini karşılamak zorundadır. Doğru cihaz yanlış bölgeye konduğunda, ya da doğru cihaz yanlış rakorla bağlandığında ortada exproof bir tesisat kalmaz — yalnızca pahalı bir dedektör kalır.
"Exproof" ne demek, ne demek değil
Türkiye sahasında exproof kelimesi, patlayıcı ortamda kullanılmak üzere sertifikalandırılmış her cihaz için kullanılır. Mevzuattaki karşılığı ise daha dardır: cihazlar muhtemel patlayıcı ortamda kullanılan teçhizat olarak sınıflandırılır ve her birinin bir koruma tipi vardır. Sahada "exproof dedektör" denilen ürün, aslında şu üç bilginin birleşimidir:
- Hangi ortam: gaz mı, toz mu — cihazın işareti G (gaz) veya D (toz) taşır.
- Hangi koruma tipi: alev sızdırmaz muhafaza (Ex d), artırılmış emniyet (Ex e), kendinden emniyetli (Ex ia / ib), kapsülleme (Ex m), basınçlandırma (Ex p) veya kıvılcımsız (Ex ec).
- Hangi sınır değerler: gaz grubu (IIA / IIB / IIC), sıcaklık sınıfı (T1…T6) ve tozda azami yüzey sıcaklığı.
Bu üçü yazılmadan "exproof istiyoruz" demek, teklif veren tarafa hangi cihazı fiyatlayacağını söylemez. Uygulamada en sık yaşanan gecikme de buradan çıkar: sipariş edilen cihaz gelir, tesisin bölge haritasıyla karşılaştırılır ve uymadığı görülür.
Bölge (zone) sınıflandırması
Patlayıcı ortam, tehlikeli atmosferin ne sıklıkta ve ne kadar süreyle bulunduğuna göre bölgelere ayrılır. Gaz ve buhar için üç, yanıcı toz için üç bölge tanımlıdır:
| Bölge | Ortam | Ne anlama gelir | Tipik yer |
|---|---|---|---|
| Zone 0 | Gaz / buhar | Tehlikeli atmosfer sürekli ya da uzun süreli bulunur | Tank iç hacmi, kapalı proses kabı |
| Zone 1 | Gaz / buhar | Normal işletmede zaman zaman oluşması beklenir | Dolum ağzı çevresi, pompa salmastrası, numune alma noktası |
| Zone 2 | Gaz / buhar | Normal işletmede beklenmez; oluşursa kısa sürelidir | Zone 1'i çevreleyen kuşak, iyi havalandırılan proses holü |
| Zone 20 | Yanıcı toz | Toz bulutu sürekli ya da uzun süreli bulunur | Silo iç hacmi, filtre gövdesi içi |
| Zone 21 | Yanıcı toz | Normal işletmede zaman zaman toz bulutu oluşur | Boşaltma ağzı, elek çevresi, torbalama noktası |
| Zone 22 | Yanıcı toz | Normal işletmede beklenmez; oluşursa kısa sürelidir | Zone 21 çevresi, toz katmanı birikebilen hacim |
Yangın algılama cihazları pratikte Zone 1, Zone 2, Zone 21 ve Zone 22'ye monte edilir. Zone 0 ve Zone 20 bir kabın içidir; oraya dedektör konmaz, o hacim proses tarafında izlenir. Bir dedektörün "Zone 0 sertifikalı" olması aranıyorsa önce şu soru sorulmalıdır: cihaz gerçekten bir kabın içine mi girecek, yoksa bölge haritası fazla geniş mi çizilmiş?
Koruma tipleri: fiziği farklı, sonucu aynı
Her koruma tipi tutuşmayı farklı bir mantıkla engeller. Yangın algılamada karşımıza çıkan başlıcaları:
| Tip | Yöntem | Yangın algılamada nerede |
|---|---|---|
| Ex d — alev sızdırmaz muhafaza | Patlamanın muhafaza içinde kalmasına ve dışarı alev sızdırmadan soğuyarak çıkmasına izin verir | Alev dedektörü, exproof siren ve flaşör, ağır döküm gövdeli butonlar |
| Ex e — artırılmış emniyet | Normal çalışmada kıvılcım ve aşırı sıcaklık üretmeyecek şekilde inşa edilir; klemens ve yalıtım mesafeleri büyütülür | Klemens kutuları, buton gövdeleri; genellikle Ex d ile birlikte (Ex de) |
| Ex ia / ib — kendinden emniyetli | Devredeki enerjiyi, arıza durumunda bile tutuşturmaya yetmeyecek düzeyde sınırlar | Duman ve ısı dedektörleri, adresli hat cihazları; bariyerle beslenir |
| Ex m — kapsülleme | Kıvılcım üretebilecek parçayı dolgu malzemesiyle ortamdan yalıtır | Küçük elektronik modüller, ışıklı göstergeler |
Pratikte ayrım şöyle oluşur: duman ve ısı dedektörleri çoğunlukla kendinden emniyetli (Ex ia) yapılır, çünkü küçük enerjilerle çalışırlar. Alev dedektörü, siren ve flaşör ise Ex d muhafaza içine alınır, çünkü ya optik pencere ya da güç tüketimi kendinden emniyetli sınırlara sığmaz. Aynı tesiste iki yaklaşımın birlikte kullanılması normaldir.
Gaz grubu ve sıcaklık sınıfı: seçimi belirleyen iki değer
Gaz grubu
Gazlar tutuşma kolaylığına göre gruplanır. IIA (propan tipi), IIB (etilen tipi) ve IIC (hidrojen ve asetilen tipi). Sıralama iç içedir: IIC için sertifikalı bir cihaz IIB ve IIA ortamlarda da kullanılabilir, tersi geçerli değildir. Hidrojenin bulunduğu tesislerde — akü şarj odaları, elektroliz üniteleri, bazı kimya prosesleri — cihazın IIC olması gerekir ve bu, tedarik listesinin en sık atlanan satırıdır.
Tozda karşılığı IIIA (yanıcı uçuşan lifler), IIIB (iletken olmayan toz) ve IIIC (iletken toz) şeklindedir. Metal tozunun bulunduğu yerde IIIC aranır.
Sıcaklık sınıfı
Cihazın erişebileceği azami yüzey sıcaklığı, ortamdaki maddenin kendiliğinden tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır. Gaz tarafında bu, T1'den T6'ya doğru sıkılaşan bir sınıflandırmayla ifade edilir; T6 en düşük yüzey sıcaklığını garanti eden ve dolayısıyla en geniş kullanım imkânı veren sınıftır. Tozda ise sınıf yerine doğrudan azami yüzey sıcaklığı derece olarak yazılır ve toz katmanının yalıtkan etkisi ayrıca hesaba katılır — cihazın üzerinde biriken toz, yüzeyin daha da ısınmasına yol açar.
Sahada dikkat edilecek nokta: sıcaklık sınıfı ortam sıcaklığı aralığıyla birlikte geçerlidir. Cihaz işaretinde yazan ortam sıcaklığı aralığının dışında çalıştırılan bir ürün, kâğıt üzerinde uygun görünse de fiilen kapsam dışına çıkar.
Cihaz işaretini okumak
Exproof bir cihazın etiketindeki dizi, seçimin doğruluğunu tek bakışta doğrulamaya yarar. Örnek bir işaret ve parçalarının anlamı:
| Parça | Okunuşu |
|---|---|
| II 2G | Yüzey tesisi (maden dışı), Zone 1'e uygun ekipman kategorisi, gaz ortamı |
| Ex db | Alev sızdırmaz muhafaza, koruma seviyesi b |
| IIC | Hidrojen dahil en zor gaz grubuna uygun |
| T6 | En düşük azami yüzey sıcaklığı sınıfı |
| Gb | Ekipman koruma seviyesi — Zone 1 karşılığı |
Teklif değerlendirirken bu satırın tamamının istenmesi, "exproof mudur" sorusunu tartışma olmaktan çıkarır. Ekipman koruma seviyesi (Ga/Gb/Gc, Da/Db/Dc) doğrudan bölge karşılığını verdiği için, tek başına bu harf bile pek çok yanlış siparişi önler.
Kendinden emniyetli hatta bariyer meselesi
Kendinden emniyetli dedektörler, güvenli bölgede duran bir bariyer üzerinden beslenir. İki tip yaygındır:
- Zener bariyer. Basit ve ekonomiktir; ancak düzgün ve düşük dirençli bir emniyet topraklaması şarttır. Topraklama bağlantısı kopan zener bariyer, koruma işlevini sessizce kaybeder.
- Galvanik ayırıcı. Devreleri manyetik olarak ayırır, ayrı topraklama gerektirmez. Toprak potansiyel farkının sorun olduğu geniş tesislerde tercih edilir.
Kritik olan nokta, bariyerin tek başına yeterli olmamasıdır. Hattın kendinden emniyetli sayılabilmesi için bariyerin izin verdiği azami enerji ile cihazın kabul ettiği azami enerji ve kablonun biriktirdiği enerji birlikte karşılaştırılır. Kablo kapasitansı ve endüktansı uzunlukla artar; proje kabul edildikten sonra hattı uzatmak, bu hesabı yeniden yapmayı gerektirir. Sahada "çekilen kabloyu biraz uzattık" cümlesi, uygunluk açısından küçük bir değişiklik değildir.
Sertifikayı geçersiz kılan montaj hataları
Denetimlerde en çok karşılaşılan uygunsuzluklar cihazla değil, cihazın etrafıyla ilgilidir:
- Sertifikasız veya yanlış tip kablo rakoru. Rakor, muhafazanın koruma tipinin parçasıdır; standart bir rakor takılan Ex d muhafaza artık Ex d değildir. Bazı hallerde dolgulu (bariyerli) rakor zorunludur.
- Açık bırakılan yedek delik. Kullanılmayan giriş, sertifikalı kör tapa ile kapatılır. Bant, silikon veya standart tapa kabul edilmez.
- Kapak yüzeyinin zedelenmesi. Alev sızdırmaz muhafazada alev yolu, kapak ile gövde arasındaki işlenmiş yüzeydir. Çizik, korozyon, boya veya eksik cıvata bu yolu bozar; cıvataların tamamı ve doğru torkla sıkılmalıdır.
- Eksik veya paylaşılmış topraklama. Özellikle zener bariyerli hatlarda topraklama, koruma işlevinin kendisidir.
- Kendinden emniyetli kabloların diğer devrelerle aynı kanalda taşınması. Kendinden emniyetli devreler ayrı güzergâh ve ayrı renk (açık mavi) ile ayrılır.
Periyodik muayene: bakımdan farklıdır
Exproof tesisatlarda periyodik kontrol, klasik yangın sistemi bakımının bir alt başlığı değildir; ayrı bir muayene rejimidir. Muayene üç derecede yapılır: gözle (cihaz yerinde ve hasarsız mı), yakından (kapak, rakor, tapa, etiket okunabilirliği) ve ayrıntılı (muhafaza açılarak iç bağlantı, sızdırmazlık ve topraklamanın kontrolü). Ayrıntılı muayene ancak ortam güvenli hale getirildikten sonra yapılabilir; bu da bir çalışma izni sürecidir.
Muayene aralığı sabit bir sayı değildir — ortamın zorluğuna, korozyona ve cihazın geçmişine göre belirlenir; kayıtlar da tesiste tutulur. Uygulamada gördüğümüz en yaygın eksik, cihazların sağlam olması ama muayene kaydının hiç bulunmamasıdır; denetimde ilk sorulan da budur.
Projede hangi cihaz nereye
Tipik bir tesiste exproof algılama şu şekilde dağılır:
- Yanıcı sıvı dolum ve transfer alanı: alev dedektörü (Ex d), exproof ihbar butonu, exproof siren-flaşör; söndürme tetiklemesi için çapraz bölge.
- Boya kabini ve solvent deposu: alev dedektörü, gerekiyorsa kendinden emniyetli duman dedektörü; havalandırma ile kilitleme.
- Akü şarj odası: hidrojen sebebiyle IIC sınıfı cihazlar; algılamanın yanında gaz algılama ve havalandırma kilitlemesi.
- Toz taşıma ve silo çevresi: Zone 21/22 sertifikalı cihazlar, IIIB veya IIIC; hat üzerinde ayrıca kıvılcım algılama değerlendirilir.
- Kazan dairesi ve gaz istasyonu: gaz algılama ile birlikte exproof buton ve siren; algılama ile yakıt kesme vanasının kilitlenmesi.
Alev dedektörü teknolojisi seçimi — UV, IR3, UV/IR ayrımı ve görüş hattı analizi — ayrı bir konudur; ayrıntısı için alev dedektörü sayfamıza bakabilirsiniz. Toz ve talaş hatlarındaki tutuşma kaynağı için kıvılcım algılama, gaz kaçağı izleme için gaz algılama ürünlerine bakınız.
Teklif isterken sorulacaklar
- Bölge haritası ve patlamadan korunma dokümanı var mı, cihaz listesi bu haritaya göre mi çıkarıldı?
- Her kalem için tam işaret dizisi (kategori, koruma tipi, gaz/toz grubu, sıcaklık sınıfı, ekipman koruma seviyesi, ortam sıcaklığı aralığı) yazıldı mı?
- Kablo rakorları, kör tapalar ve bariyerler teklife dahil mi — yoksa "montaj malzemesi" diye sonraya mı bırakıldı?
- Kendinden emniyetli hatlarda bariyer–cihaz–kablo uyum hesabı yapıldı mı?
- Devreye alma sonrası ilk muayene raporu ve muayene kayıt formatı teslim kapsamında mı?
Proje ve ürün
Exproof duman, ısı ve alev dedektörleri, exproof ihbar butonu, siren ve flaşörler ile kendinden emniyetli bariyerler için yangın algılama ürünlerimize bakabilir, tesisinizin bölge haritasına göre cihaz listesi çıkarılması için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Exproof dedektör ne demek?
Patlayıcı gaz, buhar veya toz bulunabilen bir bölgede tutuşmaya sebep olmayacak şekilde sertifikalandırılmış dedektör demektir. Tek bir özellik değil, bir eşleşmedir: cihazın işaretindeki koruma tipi, gaz/toz grubu ve sıcaklık sınıfı, monte edileceği bölgenin sınıflandırmasını karşılamalıdır. Katalogda 'exproof' yazması tek başına bir bölgeye uygunluk anlamına gelmez.
Zone 1 ve Zone 2 farkı nedir, hangisine hangi dedektör konur?
Zone 1, patlayıcı atmosferin normal işletmede zaman zaman oluşmasının beklendiği bölgedir; Zone 2 ise normal işletmede beklenmediği, oluşursa kısa süreli olduğu bölgedir. Zone 1 için ekipman koruma seviyesi Gb (örneğin Ex d veya Ex ib), Zone 2 için Gc yeterlidir. Zone 1'e uygun bir cihaz Zone 2'de de kullanılabilir; tersi kullanılamaz.
Exproof duman dedektörü ile normal duman dedektörünün farkı nedir?
Algılama prensibi aynıdır; fark, cihazın elektriksel enerjisinin ve yüzey sıcaklığının tutuşmaya yol açmayacak biçimde sınırlanmış ve bunun sertifikayla belgelenmiş olmasıdır. Exproof duman dedektörleri çoğunlukla kendinden emniyetli (Ex ia) yapılır ve güvenli bölgedeki bir bariyer üzerinden beslenir; bu yüzden normal bir çevrime doğrudan bağlanamazlar.
IR3 alev dedektörü exproof olmak zorunda mı?
Hayır. IR3, alevin hangi bantlarda doğrulandığını anlatan bir algılama teknolojisidir; exproof ise cihazın patlayıcı ortama uygunluğudur. Bir IR3 dedektör exproof olabilir de olmayabilir de. Patlayıcı ortam sınıflandırması yapılmış bir hacme monte edilecekse hem IR3 hem de bölgeye uygun Ex sertifikası aranır.
Exproof cihaz aldık ama montaj sonrası uygun sayılmadı, neden?
En yaygın sebep cihazın kendisi değil, çevresidir: sertifikasız kablo rakoru, açık bırakılmış yedek delik, eksik veya gevşek kapak cıvatası, zedelenmiş alev yolu yüzeyi ve eksik topraklama. Kendinden emniyetli hatlarda ayrıca bariyer–cihaz–kablo uyum hesabının yapılmamış olması uygunsuzluk sebebidir.
Akü şarj odasına hangi sınıf cihaz gerekir?
Akü şarjında hidrojen açığa çıktığı için gaz grubu IIC olan cihazlar aranır; IIA veya IIB sertifikalı bir ürün bu ortamda yeterli değildir. Yangın algılamanın yanında hidrojen için gaz algılama ve havalandırma ile kilitleme birlikte değerlendirilir.
Exproof tesisatın periyodik kontrolü normal bakımla aynı mı?
Değildir. Exproof tesisatlar için gözle, yakından ve ayrıntılı olmak üzere kademeli bir muayene rejimi uygulanır ve kayıtları tesiste tutulur. Ayrıntılı muayene muhafazanın açılmasını gerektirdiği için ortamın güvenli hale getirilmesi ve çalışma izni süreci gerekir. Denetimlerde en sık karşılaşılan eksik, cihazların sağlam olmasına rağmen muayene kaydının hiç bulunmamasıdır.