Kısa cevap: FM-200, gazlı söndürme sistemlerinde kullanılan HFC-227ea (1,1,1,2,3,3,3-heptafloropropan) gazının en bilinen ticari adıdır. Tüpte basınç altında sıvı olarak durur, boşalınca buharlaşıp korunan odanın tamamına yayılır ve suyun ya da tozun zarar vereceği sistem odası, arşiv, pano odası gibi kapalı hacimlerde yangını kalıntı bırakmadan söndürür. ABD Çevre Koruma Ajansı'nın (EPA) verisine göre gazın kalp üzerinde olumsuz etki gözlenmeyen en yüksek konsantrasyonu (NOAEL) %9,0'dır; EPA'nın NFPA 2001 kuralları çerçevesinde verdiği hesaplanmış tasarım konsantrasyonu (%7,0) bunun altında kaldığı için gaz, güvenlik kurallarına uyulduğunda insanların normalde bulunduğu hacimlerde kullanılabilir kabul edilir. Türkiye'de tasarımda TS ISO 14520 esas alınır (BYKHY Madde 98/3); gaz aynı zamanda küresel ısınma potansiyeli 3 220 olan bir florlu sera gazıdır ve kurulumu, bakımı ve sızıntı kontrolü belgeli personel ister.
FM-200 Nedir?
FM-200, HFC-227ea kodlu hidroflorokarbonun en bilinen ticari adıdır; EPA'nın listesinde aynı gaz FE-227 gibi başka ticari adlarla da geçer. Kimyasal adı 1,1,1,2,3,3,3-heptafloropropan, formülü CF3CHFCF3'tür. Halon 1301'in yerine kullanılan toplam hacim söndürücüleri arasında yer alır ve ozon tabakasına zarar vermez: EPA'ya göre ozon tüketme potansiyeli 0'dır. Buna karşılık güçlü bir sera gazıdır. Türkiye'deki Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik, küresel ısınma potansiyelini (KIP) 3 220 olarak verir; yani atmosfere salınan 1 kg FM-200, 100 yıllık dönemde 3 220 kg karbondioksitle aynı ısınma etkisini yapar.
Nasıl Çalışır, Nasıl Söndürür?
Sistem dedektörler, söndürme kontrol paneli, tüp ya da tüp grubu, boru hattı ve nozullardan oluşur. Gaz tüpte basınç altında sıvı olarak bekler; algılama onaylanınca panel önce uyarı verir, gecikme süresinin sonunda tüp vanasını açar, sıvı nozuldan çıkarken buharlaşıp odanın tamamına yayılır. Tetikleme senaryosu gazlı söndürme sistemleri sayfasında.
Söndürme oksijeni tüketerek olmaz; gaz alev bölgesinde ısıyı ve yanma tepkimesini bastırır. Bunu basit bir hesapla görmek mümkün: %7 FM-200 içeren bir odada havanın payı %93'e iner, oksijen oranı da %20,9'dan yaklaşık %19,4'e düşer. Oksijeni seyrelterek söndüren inert gazlar ise oranı çok daha aşağı çeker; farkı CO₂ ve inert gazlı söndürme sayfasında anlattık.
Formülden hesaplanan molekül ağırlığı yaklaşık 170 g/mol, havanınki yaklaşık 29'dur; gaz-hava karışımı bu yüzden havadan ağırdır: sızdıran bir odada karışım alçak kotlardaki açıklıklardan dışarı akar, üst kısımda konsantrasyon düşer. Odanın gazı yeterince tutup tutmadığını ancak ölçüm gösterir; yöntemi oda kaçak testi (door fan) sayfasında.
Hangi Hacimlerde Kullanılır?
Suyun ya da tozun zarar vereceği, kapatılıp sızdırmaz hâle getirilebilen hacimler: sistem ve sunucu odaları, telekom ve kumanda odaları, elektrik ve UPS odaları, arşiv ve müze depoları. Gaz sıvı hâlde depolandığı için aynı hacimde inert gaza göre belirgin şekilde az tüp gerekir; pano ve kabin ölçeğinde mikro sistem olarak da kullanılır (pano içi söndürme). Kapısı kapatılamayan ya da sürekli havalandırılan hacimler toplam hacim söndürmeye uygun değildir.
İnsanların Bulunduğu Hacimde Kullanılır mı?
İnsanlı hacimde belirleyici olan, gazın kalp ritmi üzerindeki olumsuz etkisinin (kardiyak duyarlılaşma) başladığı konsantrasyondur:
| Değer | Anlamı | Kaynak |
|---|---|---|
| NOAEL %9,0 | Olumsuz etkinin gözlenmediği en yüksek konsantrasyon | EPA SNAP kararları, 1999 ve 2003 |
| LOAEL %10,5 | Olumsuz etkinin gözlendiği en düşük konsantrasyon | EPA SNAP kararları, 1999 ve 2003 |
| Tasarım %7,0 | EPA'nın hesaplanan tasarım konsantrasyonu olarak verdiği değer; NFPA 2001'in güvenlik kurallarıyla kullanıldığında insanların normalde bulunduğu alanlar için yeterli güvenlik payı sağladığı belirtilir | EPA SNAP kararı, 2003 |
EPA'nın güncel listesi de gazın kullanımını NFPA 2001'in son baskısındaki güvenlik kurallarına bağlar. Türkiye'de tasarım TS ISO 14520'ye göre yapılır; konsantrasyonun hangi yakıta ve hangi güvenlik katsayısına göre seçildiği hesap raporunda yazmalı, değer NOAEL'e yaklaşıyor ya da onu aşıyorsa mahalde kalınabilecek süre ve tahliye düzeni ayrıca değerlendirilmelidir. Yönetmeliğin istedikleri ve boşalma sonrası:
- Uyarı ve tahliye: gaz boşalırken ya da sistem devreye girdiğinde işleticiye ve mahalde çalışanlara haber veren, kişilerin mahalli tahliye etmesini sağlayan sesli ve ışıklı uyarılar zorunludur (BYKHY 98/3).
- Havalandırma açıklıkları: doğal havalandırma menfezleri ve varsa havalandırma bacaları, yangın algılandığında ve gaz boşalırken otomatik kapanacak şekilde tasarlanır (98/4).
- Bina alarmına bağlantı: binada algılama ve uyarı sistemi varsa gazlı sistemin alarm ve arıza çıkışları bu sisteme bağlanıp ayrı bölge göstergeleriyle izlenir (Madde 79); söndürmenin devreye girdiği de yangın alarm sistemince otomatik algılanır (75/8).
- Gazın belgesi: halon alternatifi gazla tasarlanan sistemde söndürücü gazın, ilgili standartlara göre belgelenmiş uzun süreli kullanım geçerliliği olmalıdır (98/5).
- Boşalmadan sonra: EPA'ya göre yangın sırasında HFC-227ea ayrışarak zehirli hidroflorik asit (HF) oluşturur; oda havalandırılmadan ve yetkili kişi izin vermeden içeri girilmez.
Tasarım: TS ISO 14520 Çerçevesi
BYKHY gazlı söndürme tasarımında TS ISO 14520'nin esas alınmasını ister (98/3). Standart serisi genel kurallardan ve her gaz için ayrı bölümlerden oluşur; Avrupa'daki karşılığı EN 15004, ABD'deki NFPA 2001'dir. Bir FM-200 projesinin hesap raporunda şunlar bulunmalıdır:
- net hacim ve hacimden düşülen büyük ekipmanlar,
- korunan riskin yakıt sınıfı ve seçilen tasarım konsantrasyonu,
- hesaba giren en düşük ve en yüksek oda sıcaklığı ile rakım düzeltmesi,
- toplam gaz miktarı (kg), tüp sayısı ve tüp başına dolum,
- boru-nozul akış hesabı, tutma süresi hedefi ve basınç tahliye açıklığı hesabı.
Hacim sonradan değişirse (yeni kabin, kaldırılan asma tavan, açılan duvar) hesap geçerliliğini yitirebilir; tadilattan sonra hesap ve oda testi yeniden gözden geçirilir. Şartname örneği: FM-200 gazlı söndürme şartnamesi.
FM-200, Novec 1230 ve İnert Gaz
| Ölçüt | FM-200 | FK-5-1-12 (Novec 1230) | İnert gaz (IG-541, IG-55 vb.) |
|---|---|---|---|
| Tüpteki hâli | Basınç altında sıvı | Sıvı; boşalırken buharlaşır | Yüksek basınçta gaz |
| Söndürme yolu | Alevde ısıyı ve yanma tepkimesini bastırır | Ağırlıklı olarak ısı çeker | Oksijeni yanmayı sürdüremeyecek düzeye seyreltir |
| Tüp ve yer ihtiyacı | Az | Az | Belirgin şekilde fazla silindir |
| F-gaz yönetmeliği (15.10.2024) | EK-1'de, KIP 3 220; kayıt, sızıntı kontrolü ve belge yükümlülüğü | EK-1 ve EK-2 listelerinde yer almaz | Florlu gaz değildir |
Ayrıntılar Novec 1230 ve CO₂ ve inert gaz sayfalarında. Gazlar arasında tüp, boru ve nozul düzeni farklıdır; bu yüzden mevcut bir FM-200 sistemine başka gaz doğrudan doldurulamaz, geçiş yeniden hesap ister.
Türkiye'de F-Gaz Yükümlülükleri
HFC-227ea, 15 Ekim 2024 tarihli Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmeliğin EK-1 listesindedir; FM-200'lü sabit sistemler bu yüzden yönetmeliğin kapsamındadır. Eşikler ton CO₂ eşdeğeriyle, yani gaz miktarının KIP ile çarpımıyla ifade edilir; miktar, bir alanı korumak için kurulmuş tek tüpteki ya da birbirine bağlı tüp grubundaki toplam gazdır (Madde 5). FM-200 için eşikler kilograma çevrildiğinde:
| Sistemdeki FM-200 | Ton CO₂ eşdeğeri | Sızıntı kontrolü |
|---|---|---|
| Yaklaşık 1,55 kg'ın altı | 5'in altı | Madde 12 takvimi ve EKOMVET kaydı uygulanmaz |
| 1,55 – 15,5 kg | 5 – 50 | En az 12 ayda bir; sızıntı tespit sistemi kuruluysa 24 ayda bir |
| 15,5 – 155 kg | 50 – 500 | En az 6 ayda bir; sızıntı tespit sistemi kuruluysa 12 ayda bir |
| Yaklaşık 155 kg ve üzeri | 500 ve üzeri | Sızıntı tespit sistemi zorunlu; kontrol en az 6 ayda bir |
- Kayıt ve sorumluluk: 5 ton CO₂ eşdeğeri ve üzerindeki sistemin bilgileri, onu işleten ya da ona sahip olan ekipman operatörü tarafından EKOMVET veri tabanına girilir (Madde 7). Yeni sistemde EKOMVET bildirimi kurulum ve gaz dolumu tamamlandıktan sonra 30 iş günü içinde, ilk sızıntı kontrolü de kurulumdan sonra 30 iş günü içinde yapılır (Madde 18). Sistemi kullanmayan ve ona sahip olmayan bakım firması operatör sayılmaz (18/2).
- Belge: sistemin kurulumunu, devreye alınmasını, bakımını ve devreden çıkarılmasını yapan kişi Mesleki Yeterlilik Belgesi taşır; 5 ton CO₂ eşdeğeri ve üzerindeki sistemde sızıntı kontrolü ve her sistemde gaz geri kazanımı da bu belgeyi ister (16/1–3). Kurulumu, bakımı ve devreden çıkarmayı üçüncü kişiler için yapan firmanın, TS 13905 kapsamında TSE'den alınmış Hizmet Yeterlilik Belgesi olmalıdır (17/1).
- Yöntem: sızıntı kontrolleri TS ISO 14520 veya EN 15004'e uygun yapılır; basınç ölçerler ve ağırlık izleme ekipmanı en az 12 ayda bir kontrol edilir; sızıntı tespit sistemi uyarı verirse, sıcaklığı ayarlanmış kapta %10 veya daha fazla basınç kaybı veya %10 söndürücü madde kaybı görülürse ekipmanda sızıntı kontrolü yapılır (EK-5). Bu eşik sızıntı kontrolünün tetikleyicisidir; tüpün dolum eşiği ayrıdır (TS ISO 14520: ağırlıkta %5 ya da sıcaklık düzeltmeli basınçta %10 kayıp — bkz. FM-200 dolumu).
- Salım yasağı: florlu sera gazlarının atmosfere salınması ve geri kazanım yapılmadan bertarafı yasaktır (Madde 6).
- Yasak listesi: piyasaya arz sınırlamaları listesi (EK-3) yangından korunma tarafında yalnız perflorokarbon veya HFC-23 içeren ekipmanı sayar; HFC-227ea bu listede yoktur. HFC'lerin ithalatı ise 2024–2045 azaltım takvimi çerçevesinde kota tahsisine bağlıdır ve her ithalat hidroflorokarbon kontrol belgesi ister (Madde 9, 10).
Bakım, Dolum ve Boşalma Sonrası
Bakımda tüplerin tartımı ve basınç okuması, tetikleme zincirinin denenmesi ve odanın sızdırmazlığının korunduğunun doğrulanması esastır. Dolum eşikleri ve belgeli tesiste dolum FM-200 dolumu, periyodik bakım kapsamı gazlı söndürme bakımı ve dolumu, tüp gövdesinin testi tüp dolumu ve hidrostatik test sayfasında. ASPEK, Ankara merkezli olarak FM-200'lü sistemlerin kurulum ve bakım süreçlerini Türkiye genelinde yürütür; tüplerin fiili dolumu ve testi belgeli dolum tesisinde yaptırılır. F-gaz yönetmeliğinin belge istediği işlemlerde çalışacak firmanın Hizmet Yeterlilik Belgesini ve personelin Mesleki Yeterlilik Belgesini sözleşmeden önce görmenizi öneririz.
Sık Sorulan Sorular
FM-200 nedir?
HFC-227ea kodlu hidroflorokarbonun (1,1,1,2,3,3,3-heptafloropropan) en bilinen ticari adıdır. Gazlı söndürme sistemlerinde tüpte sıvı olarak durur, boşalınca buharlaşıp korunan odanın tamamına yayılır ve yangını kalıntı bırakmadan söndürür. Ozon tüketme potansiyeli 0, küresel ısınma potansiyeli 3 220'dir.
FM-200 insana zararlı mı?
Doğru tasarlanmış bir sistemde insanların normalde bulunduğu hacimlerde kullanılabilir kabul edilir. EPA'nın verdiği değerlere göre gazın olumsuz etki göstermediği en yüksek konsantrasyon %9,0, olumsuz etkinin görüldüğü en düşük konsantrasyon %10,5'tir; EPA'nın verdiği hesaplanmış tasarım konsantrasyonu %7,0'dır. Yangında gazın ayrışmasıyla zehirli hidroflorik asit oluşabildiği için boşalmadan sonra oda havalandırılmadan içeri girilmez.
FM-200 yasaklandı mı?
Hayır. 15 Ekim 2024 tarihli Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmeliğin piyasaya arz sınırlamaları listesi, yangından korunma tarafında yalnız perflorokarbon veya HFC-23 içeren ekipmanı sayar; HFC-227ea bu listede yoktur. Buna karşılık HFC ithalatı kotaya bağlıdır; her sistemin kurulumu ve bakımı belgeli personel ister, 5 ton CO₂ eşdeğeri ve üzerindeki sistemler ayrıca kayıt ve periyodik sızıntı kontrolü ister.
FM-200 mü Novec 1230 mu?
Seçim hacme, tüp için ayrılabilecek yere, insanların bulunup bulunmadığına ve gazın mevzuattaki yükümlülüklerine göre yapılır. FM-200, Türkiye'deki F-gaz yönetmeliğinin EK-1 listesindedir ve kayıt, sızıntı kontrolü ve belge yükümlülüğü getirir; Novec 1230 (FK-5-1-12) bu yönetmeliğin EK-1 ve EK-2 listelerinde yer almaz. Mevcut bir sisteme başka gaz doğrudan doldurulamaz, geçiş yeniden hesap ister.
FM-200 sistemi nasıl çalışır?
Dedektörler yangını algılar, söndürme paneli önce sesli ve ışıklı uyarı verir ve belirlenen gecikmenin sonunda tüp vanasını açar. Tüpte sıvı olarak bekleyen gaz boru hattından nozullara gider, nozuldan çıkarken buharlaşır ve odanın tamamını doldurur. Gazın odada yeterince kalabilmesi için mahallin sızdırmaz olması ve havalandırma açıklıklarının kapanması gerekir.
FM-200'lü sistemde sızıntı kontrolü ne sıklıkla yapılır?
Gaz miktarına bağlıdır. FM-200'ün KIP değeri 3 220 olduğundan yaklaşık 1,55–15,5 kg arasında en az 12 ayda bir, 15,5–155 kg arasında en az 6 ayda bir kontrol gerekir; sızıntı tespit sistemi kuruluysa bu süreler 24 ve 12 aya uzar. yaklaşık 155 kg ve üzerindeki sistemde sızıntı tespit sistemi zorunludur ve kontrol en az 6 ayda bir yapılır.
FM-200 boşaldıktan sonra odaya ne zaman girilir?
Oda havalandırılıp yetkili kişi izin verene kadar girilmez. Yangın sırasında HFC-227ea ayrışarak zehirli hidroflorik asit (HF) oluşturabilir. Boşalmadan sonra tüplerin yeniden doldurulması ve sistemin yeniden devreye alınması da ayrı bir süreçtir; bu sırada oda gazlı korumadan yoksundur.
FM-200 gazı kaç yılda bir yenilenir?
Belirli bir yıl yoktur; dolum kararını periyodik tartım ve basınç ölçümü verir, sistem boşaldıysa tüpler yeniden doldurulur. Tüp gövdesinin periyodik muayenesi ise ayrı bir takvime bağlıdır. Eşikler ve süreç FM-200 dolumu ile tüp dolumu ve hidrostatik test sayfalarında anlatılıyor.