Kısa cevap: yangın söndürme topu, alevle temas edince kendiliğinden patlayıp içindeki kuru tozu çevresine saçan, tek kullanımlık bir cihazdır. Yaygın bir modelin üreticisi onu küçük ve kapalı bir hacimde yeni başlamış yangın için önerir; bu dar alanda işe yarayabilir. Ama yangın tüpünün yerini tutmaz: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 99/2 binadaki cihaz sayısını 6 kg'lık kuru kimyevi tozlu veya eşdeğeri gazlı söndürücü üzerinden hesaplar, Madde 99/6 da taşınabilir cihazlarda TS 862 EN 3 kalite belgesi arar. Top bu sayıya eklenmez; en fazla tüpün yanında duran ek bir önlem olabilir.
Yangın Söndürme Topu Nasıl Çalışır?
Söndürme topu, hafif bir kabuğun içine doldurulmuş kuru kimyevi tozdan ve alevle temas edince devreye giren bir tetik düzeneğinden oluşur. Alev topa ulaştığında kabuk patlar, toz çevreye dağılarak alevin üstünü örter; patlama, yakındakilerin de duyacağı bir ses çıkarır. Top iki şekilde kullanılır:
- Atarak: yangının olduğu yere fırlatılır, alevin içine düşünce patlar.
- Sabit olarak: yangın riski olan bir noktanın hemen yanına, örneğin bir pano ya da cihaz dolabının içine yerleştirilir; alev topa ulaşırsa kendiliğinden patlar.
Topun etki alanı küçüktür. Piyasadaki yaygın bir modelin üreticisi, tek bir topun modele göre 0,7 ile 2,5 m³ arasında bir hacmi kapsadığını beyan eder. 2,1 m yüksekliğinde, 2 m genişliğinde ve 60 cm derinliğinde bir gardırop yaklaşık 2,5 m³ eder; 3 × 4 metrelik, tavanı 2,7 m yüksekliğindeki sıradan bir oda ise 32 m³'ü aşar. Aynı üretici, dört dakikadan uzun süredir yanan bir yangında topun artık etkili olmayabileceğini ve itfaiyenin hemen aranması gerektiğini de belirtir.
Hangi Yangında İşe Yarar, Hangisinde Yaramaz?
| Durum | Top ne yapabilir? | Doğru ilk hamle |
|---|---|---|
| Küçük, kapalı bir dolapta ya da kutuda yeni başlamış yangın | Toz hacmi doldurabilirse alevi bastırabilir | Top ya da uygun tüp; ardından enerjiyi kesip itfaiyeye haber vermek |
| Odada tek bir eşyada (çöp kovası, koltuk) başlamış yangın | Alevin tam üstüne düşerse küçük bir yangını bastırabilir; ıskalarsa ikinci şans yoktur | Yangın sınıfına uygun tüp |
| Ocakta tutuşan tencere ya da tava | Belgesinde yemeklik yağ yangını denemesi yoksa kullanılmamalıdır | Tencere kapağı ya da yangın battaniyesi, ardından ocağı kapatmak |
| Elektrik panosu ya da cihaz kabini | Kabinin içine konmuşsa küçük bir yangında devreye girebilir | Enerjiyi kesmek; kalıcı koruma için algılamalı pano içi söndürme |
| Odaya yayılmış, dumanı yoğun yangın | Ona güvenilmemelidir; tek topun kapsadığı hacim odanın çok altındadır | Müdahaleyi bırakıp binayı boşaltmak, 112'yi aramak |
Tablonun ortak noktası şudur: top yangını yalnız erken evresinde ve dar bir hacimde yakalayabilir, bir kez patladıktan sonra da ikinci bir şans vermez. Tüpte ise püskürtmeyi kullanıcı yönetir: alevin tabanına nişan alır, süpürür, gerektiğinde yer değiştirir. Doğru kullanım adımlarını yangın tüpü nasıl kullanılır sayfasında anlattık.
Etiketteki Sınıf Harfine Dikkat
Topların ambalajında sık sık A, B, C, F gibi yangın sınıfı harfleri görülür, ancak aynı harf her standartta aynı yangını anlatmaz. Yaygın bir modelin üreticisi sınıfları Tayland standardı TIS 3413-2565'e göre tanımlar: bu tanımda C elektrik yangınını, F ise hızla büyüyüp yüksek sıcaklığa ulaşan yangını anlatır. Türkiye'de esas alınan TS EN 2'de C sınıfı yanıcı gaz yangınıdır (BYKHY Madde 4 de metan, propan, bütan ve LPG'yi bu sınıfta sayar), F sınıfı ise pişirme yağı yangınıdır. Kısacası etikette “F” görmek, topun tencere yangınında denendiği anlamına gelmeyebilir. Harflerin Türkiye'deki anlamı için yangın sınıfları sayfasına bakın.
Top, Tüp ve Battaniye Karşılaştırması
| Ölçüt | Söndürme topu | Yangın tüpü (6 kg KKT) | Yangın battaniyesi |
|---|---|---|---|
| Nasıl devreye girer? | Alevle temas edince kendiliğinden patlar | Kullanıcı pimi çeker, tetiğe basar | Kullanıcı kılıftan çekip yangının üstüne örter |
| Kontrol kimde? | Kimsede; tek patlamada boşalır | Kullanıcıda; nişan alınır, yönlendirilir | Kullanıcıda; yangın görülerek örtülür |
| Kaç kez kullanılır? | Bir kez | Kullanıldıktan sonra yeniden doldurulur | Bir kez (EN 1869) |
| En uygun olduğu yer | Küçük kapalı hacimde başlangıç yangını | Bina içinde ilk müdahale; tipi yangın sınıfına göre seçilir (99/1) | Tencere ve tava yangını, küçük yangın, giysisi tutuşan kişi |
| Standart ve belge | BYKHY'de karşılığı yok; belge üreticiden istenmeli | TS 862 EN 3 kalite belgesi (99/6) | TS EN 1869 |
| BYKHY 99/2'deki adede sayılır mı? | Hayır | Evet | Hayır |
| Bakım | Üreticinin verdiği süre dolunca değiştirilir | Her yıl yerinde genel kontrol; 4. yılın bitiminde içerik yenileme ve hidrostatik test (99/7) | Kılıf ve asma yeri kontrol edilir; kullanıldıysa yenilenir |
Yönetmelik Ne Diyor? Top Neden Tüpün Yerine Sayılmaz?
BYKHY'de söndürme topundan söz eden bir hüküm yoktur. Taşınabilir söndürme cihazlarını düzenleyen Madde 99'un iki fıkrası soruyu cevaplar:
- 99/2, kaç cihaz: yapı inşaat alanının düşük tehlikede her 500 m²'si, orta ve yüksek tehlikede her 250 m²'si için bir cihaz istenir; istenen cihaz, uygun tipte 6 kg'lık kuru kimyevi tozlu veya buna eşdeğer gazlı söndürücüdür.
- 99/6, hangi belge: tekerlekli (arabalı) söndürücüler için TS EN 1866, geri kalan taşınabilir söndürücüler için TS 862 EN 3 kalite belgesi şart koşulur.
İki fıkra birlikte okununca sonuç açıktır. 99/2'nin hesabındaki her birim 6 kg'lık kuru kimyevi tozlu veya eşdeğeri gazlı bir cihazdır; top gazlı değildir ve birkaç topun tozunu toplayıp bu birime saymanın yönetmelikte bir karşılığı yoktur. Bir ürünün taşınabilir söndürme cihazı olarak sayılması için de 99/6 gereği TS 862 EN 3 kalite belgesi gösterilmelidir; gösterilemiyorsa ürün bu fıkrayı karşılamaz. Bu yüzden 99/2'ye göre hesaplanan adette bir eksik varsa, eksik ancak uygun tipte bir cihazla kapanır.
Bu okuma üreticilerin kendi tarifiyle de örtüşür: yaygın bir modelin üreticisi topunu, birçok yönetmelikte zorunlu olan sprinkler ve söndürme tüpü gibi önlemleri tamamlayan, onların yerini almayan bir ürün olarak tanımlar. Binanızda kaç tüp gerektiğini alan ve tehlike sınıfına göre yangın tüpü kaç kg, kaç tane sayfasındaki araçla hesaplayabilirsiniz; cihazın cinsi, sayısı ve yeri konusunda gerekirse mahalli itfaiye teşkilatının görüşü de alınabilir (99/8).
Satın Alırken Kontrol Listesi
- Test belgesi: ürünün hangi standarda göre, hangi kuruluşça denendiğini gösteren belgeyi isteyin; belgedeki model adının kutudakiyle aynı olduğuna bakın.
- İçerik: söndürücü tozun türünü ve miktarını etiketten okuyun, miktarı 6 kg'lık bir tüple kıyaslayın.
- Yangın sınıfı: etiketteki harflerin hangi standarda göre yazıldığını belgeden kontrol edin.
- Kullanım ömrü: üreticinin verdiği süreyi ve değiştirme tarihini ürünün üstüne yazın; süresi dolan topu değiştirin.
- Yer: sabit kullanacaksanız topun alevle temas edeceği noktayı ve patlayınca tozun nereye yayılacağını önceden düşünün; kaçış yolunun üstüne koymayın.
Kullanırken Dikkat Edilecekler
- Topu yalnız yangın küçükse ve kaçış yolunuz arkanızda açıksa kullanın; doğrudan alevin tabanına atın.
- Patlamadan sonra toz bulutu bir süre görüşü kapatır; bulut dağılana kadar yangının başında beklemeyin, ortamı havalandırın.
- Yangın söndü gibi görünse de yeniden alevlenmeye karşı izleyin ve itfaiyeye haber verin: kontrol dışı ateş ya da duman görüldüğünde itfaiyeye haber verilmesi yönetmelik hükmüdür (BYKHY Madde 7/1).
- Elektrikli bir cihazda yangın çıktıysa, güvenle yapabiliyorsanız önce enerjiyi kesin.
- Toz düştüğü yüzeylerde kalıntı bırakır; temizliği üreticinin talimatına göre yapın.
Doğru Yerde Doğru Araç
Bir bina için sıra şöyledir: önce yönetmeliğin istediği, 99/2'ye göre hesaplanan sayıda ve yangın sınıfına uygun tipte tüp; bunun yanında önerimiz, mutfakta bir yangın battaniyesi ve sürekli enerji altındaki pano ve kabinlerde algılamalı sabit korumadır. Kabin ve pano için top yerine düşünülebilecek çözümler pano içi söndürme ve aerosol söndürme sayfalarında, battaniyenin doğru kullanımı yangın battaniyesi rehberinde, tüp seçimi ise yangın tüpü rehberinde. ASPEK, Ankara merkezli olarak Türkiye genelinde söndürme sistemlerinin kurulumunu ve bakımını yapar; yangın tüpü modellerini tedarik eder, periyodik bakım ve dolumu ise portatif söndürücü bakım ve dolum hizmeti üzerinden yürütür.
Sık Sorulan Sorular
Yangın söndürme topu işe yarar mı?
Küçük ve kapalı bir hacimde, yeni başlamış bir yangında işe yarayabilir; yaygın bir modelin üreticisi de onu bu amaçla önerir. Tek bir topun kapsadığı hacim küçüktür ve top bir kez patladıktan sonra ikinci şans vermez. Büyümüş bir yangında ona güvenilmemelidir; o durumda binayı boşaltıp 112'yi aramak gerekir.
Yangın söndürme topu yangın tüpünün yerine geçer mi?
Geçmez. BYKHY Madde 99/2 binadaki cihaz sayısını 6 kg'lık kuru kimyevi tozlu veya eşdeğeri gazlı söndürücü üzerinden hesaplar ve top bu cihazlardan biri sayılmaz. Taşınabilir cihazlar için Madde 99/6 ayrıca TS 862 EN 3 kalite belgesi ister.
İşyerinde tüp yerine söndürme topu kullanılabilir mi?
Hayır. İşyerinde bulundurulacak cihaz sayısı yapı inşaat alanına ve tehlike sınıfına göre 99/2'den hesaplanır ve bu sayı uygun tipte tüplerle karşılanır. Top istenirse tüplere ek olarak konabilir, ama hesaplanan adetteki bir eksiği kapatmaz.
Yangın söndürme topu nasıl kullanılır?
İki yolu vardır: yangının içine atılır ya da yangın riski olan bir noktanın yanına sabit olarak konur. Her iki durumda da alev topa ulaşınca patlar ve tozunu saçar. Atacaksanız yangın küçük olmalı, kaçış yolunuz arkanızda açık kalmalı ve topu alevin tabanına göndermelisiniz.
Yangın söndürme topu nereye konur?
Sabit kullanımda yangın riskinin olduğu küçük ve kapalı bir hacmin içine ya da hemen yanına konur; bir pano ya da cihaz dolabı gibi. Patladığında tozun yayılacağı alan hesaba katılmalı, top kaçış yolunun üstüne konmamalıdır. Sürekli enerji altındaki panolar için algılamalı pano içi söndürme sistemleri de değerlendirilmelidir.
Yangın söndürme topu patlayınca ne olur?
Kabuk parçalanır, içindeki kuru toz çevreye dağılır ve yakındakilerin duyacağı bir patlama sesi çıkar. Toz bulutu kısa bir süre görüşü kapatır ve yüzeylerde kalıntı bırakır. Bulut dağılana kadar ortamdan uzak durmak, havalandırmak ve temizliği üreticinin talimatına göre yapmak gerekir.
Mutfakta yağ yangınında söndürme topu kullanılır mı?
Tencere ve tava yangınında ilk tercih kapak ya da yangın battaniyesidir, ardından ocak kapatılır. Topun etiketindeki F harfi TS EN 2'deki pişirme yağı sınıfı anlamına gelmeyebilir; ürünün yemeklik yağ yangınında denendiği belgesinden görülmüyorsa kullanılmamalıdır.
Söndürme topunun belgesi nasıl kontrol edilir?
Satıcıdan ürünün hangi standarda göre, hangi kuruluşça test edildiğini gösteren belgeyi isteyin ve belgedeki modelin kutudakiyle aynı olduğuna bakın. Kutudaki simge ya da slogan belge yerine geçmez. Taşınabilir söndürme cihazı olarak sayılmak için BYKHY'nin aradığı belge TS 862 EN 3 kalite belgesidir.