Kısa cevap: sismik askılama, depremde yangın tesisatı borularının salınıp kopmasını, birbirine ve yapıya çarpmasını önleyen çapraz askı ve esnek bağlantı düzenidir. Normal askı borunun ağırlığını taşır; sismik askı ise depremin yatay kuvvetini karşılar. BYKHY Madde 96, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde ana kolonlarda dört yollu destek, 65 mm ve üzeri bağlantılarda esnek bağlantı, borularda enine ve boyuna sabitleme askıları ve dilatasyon geçişlerinde üç yönlü hareketi karşılayan detay ister.
Sismik Askılama Neden Gerekli?
Deprem, bir binanın yangın riskinin en yüksek olduğu anlardan birini yaratır: gaz hatları kopar, elektrik tesisatı zarar görür, ısıtıcılar devrilir. Tam bu saatlerde sprinkler tesisatının çalışır durumda kalması gerekir. Oysa askıları yalnız ağırlık için tasarlanmış bir boru ağı, depremin yatay sarsıntısında bir sarkaç gibi salınır; branşmanlar kolonlara ya da kanallara çarpar, dişli bağlantılar kopar, başlıklar kırılır. Kırılan tesisat hem yangına karşı korumayı kaybettirir hem de binaya büyük bir su hasarı getirir.
Türkiye’nin büyük bölümü deprem tehlikesinin yüksek olduğu bölgelerdedir. Bu yüzden sismik askılama, yangın tesisatında bir ayrıntı değil, sistemin depremden sonra da çalışabilmesinin şartıdır.
Yönetmelik Ne İstiyor? BYKHY Madde 96
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, sprinkler sistemleri için birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde şu önlemleri ister:
- Ana kolonlarda dört yollu destek,
- Katlardan ana dağıtım borularına bağlanan 65 mm ve üzeri borularda esnek bağlantı,
- Boruların tavana iki yollu enine ve boyuna sabitleme askılarıyla tutturulması,
- Dilatasyon (derz) geçişlerinde üç yöndeki hareketi karşılayan detay.
Yönetmelikteki “derece” ifadesi, 1996 tarihli deprem bölgeleri haritasına aittir. 2019’dan beri yürürlükte olan Türkiye Deprem Tehlike Haritası’nda bölgeler derece ile tanımlanmadığı için bu hüküm bugün yorum gerektirir. Uygulamada deprem tehlikesinin belirgin olduğu bölgelerde sismik askılama projenin parçası yapılır ve Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin yapısal olmayan elemanlara ilişkin hükümleriyle birlikte değerlendirilir. TS EN 12845 sismik askılamayı ayrıntılı düzenlemediği için uygulamada çoğunlukla NFPA 13’ün kuralları esas alınır.
Sismik Askılamanın Parçaları
| Eleman | Görevi |
|---|---|
| Yanal (enine) çapraz askı | Boruyu kendi eksenine dik yönde sabitler; borunun yana savrulmasını önler |
| Boyuna çapraz askı | Boruyu kendi ekseni boyunca sabitler; hattın ileri geri kaymasını önler |
| Dört yönlü çapraz | Kolon tepelerinde boruyu dört yönde birden tutar |
| Esnek kaplin ya da esnek bağlantı | Bina parçalarının birbirine göre oynadığı yerlerde borunun kırılmadan hareket etmesine izin verir |
| Sismik ayırma düzeneği | Bina derzlerini geçen borularda üç yöndeki farklı hareketi karşılar |
| Kısıtlayıcı (restraint) | Branşman uçlarının ve başlıkların aşırı salınımını sınırlar |
| Geçiş boşluğu | Duvar ve döşeme geçişlerinde borunun etrafında bırakılan boşluk; borunun sıkışıp kırılmasını önler |
NFPA 13’e Göre Aralıklar ve Konumlar
Türk yönetmeliği ilkeleri koyar ama aralık vermez; uygulamada ayrıntılı değerler için NFPA 13’ün sismik bölümü esas alınır:
| Çapraz tipi | Nereye | En büyük aralık | Hattın ucuna mesafe |
|---|---|---|---|
| Yanal | Bütün ana ve besleme hatları ile 65 mm (2½") ve üzeri hatlar | 12,2 m (40 ft) | En fazla 1,8 m (6 ft) |
| Boyuna | Ana ve besleme hatları | 24,4 m (80 ft) | En fazla 12,2 m (40 ft) |
| Dört yönlü | 0,9 m’den (3 ft) uzun kolonların tepesi ve uzun kolonlar boyunca | 7,6 m (25 ft) | — |
Esnek kaplinler NFPA 13’e göre kolonların üst ve alt uçlarından 610 mm içinde, çok katlı binalarda döşemenin 305 mm üstünde ve 610 mm altında, beton ya da yığma duvarların iki yanında 305 mm içinde ve genleşme derzlerinden 610 mm içinde konur. Duvar ve döşeme geçişlerinde boru çevresinde boşluk bırakılır: 25–90 mm borularda delik borudan 50 mm, 100 mm ve üzeri borularda 100 mm büyük açılır; boşluk yangın durdurucu bir malzemeyle kapatılır.
Çaprazların taşıması gereken yatay yük, borunun su dolu ağırlığından hesaplanır: NFPA 13’te yük, su dolu boru ağırlığının 1,15 katı ile sismik katsayının çarpımıdır ve katsayı, sahanın deprem tehlikesine göre belirlenir. Çapraz elemanı, bağlantı parçası ve ankraj bu yüke göre seçilir.
Sismik Askılama Nasıl Yapılır?
- Hesap: her hat bölümü için yatay deprem yükü ve çapraz aralıkları hesaplanır; sonuç çizimlere işlenir.
- Ankraj noktaları: çaprazlar yapının taşıyıcı elemanlarına bağlanır; betonda deprem yüküne uygun belgeli ankrajlar, çelikte uygun kiriş bağlantıları kullanılır.
- Çapraz montajı: yanal ve boyuna çaprazlar, üreticinin onaylı tablolarındaki açı ve eleman boylarına göre kurulur.
- Esnek bağlantılar: kolon uçları, kat geçişleri, duvar geçişleri ve derzlerde esnek kaplinler ya da sismik ayırma düzenekleri yerleştirilir.
- Geçiş boşlukları ve kısıtlayıcılar: duvar ve döşeme geçişleri açılır, branşman uçları kısıtlanır.
- Kontrol ve belge: çaprazların yerleri, açıları ve ankrajları çizimlerle karşılaştırılır; montaj kayda geçer.
Halat (Kablo) Tipi mi, Rijit Çapraz mı?
Sismik askılar iki ana tipte yapılır. Rijit çaprazlar boru ya da profil elemanlarla kurulur ve hem çekmeye hem basmaya çalışır; tek bir çapraz iki yöndeki hareketi tutabilir. Halat (kablo) tipi sismik askılar yalnız çekmeye çalışır; bu yüzden karşılıklı çiftler hâlinde kullanılır ve hafif, hızlı montaj avantajı sağlar. Hangisi seçilirse seçilsin eleman, bağlantı parçası ve ankraj birlikte onaylı bir sistemin parçası olmalıdır; farklı üreticilerin parçalarını karıştırmak, sistemin test edilmiş davranışını geçersiz kılar.
Sık Yapılan Hatalar
- Normal askıların sismik askı yerine sayılması,
- Çaprazın asma tavan taşıyıcısına ya da başka bir tesisatın borusuna bağlanması,
- Kolon uçlarında ve kat geçişlerinde esnek kaplin konmaması,
- Bina derzini rijit bir boruyla geçmek,
- Duvar geçişlerinde boşluk bırakmadan borunun duvara sıkıştırılması,
- Farklı tesisatların (kanal, kablo tavası, sprinkler) birbirine bağlanıp aynı çapraza asılması.
Mevcut Binalarda
Sismik askılama yapılmadan kurulmuş bir tesisatta eksikler çoğu zaman yerinde tamamlanabilir: çaprazlar mevcut hatlara eklenir, kolon uçlarına ve derz geçişlerine esnek bağlantılar konur. Bunun için önce tesisatın güzergâhı, çapları ve yapının taşıyıcı elemanları yerinde tespit edilir. Sprinkler kurulumunda BYKHY’nin deprem hükümleri projenin parçası olarak ele alınır; mevcut tesisatlarda bu elemanların eksik olup olmadığı keşifte kontrol edilebilir. Normal askıların aralıkları için sprinkler boru askı aralığı, kurulum sürecinin bütünü için yangın söndürme sistemi kurulumu sayfalarına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Sismik askılama nedir?
Depremde yangın tesisatı borularının salınıp kopmasını ve çarpmasını önleyen çapraz askı ve esnek bağlantı düzenidir. Normal askı ağırlığı taşır; sismik askı depremin yatay kuvvetini karşılar.
Sismik askılama zorunlu mu?
BYKHY Madde 96, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde sprinkler tesisatında dört yollu destek, esnek bağlantı ve enine-boyuna sabitleme askıları ister. Güncel deprem haritasında derece tanımı olmadığından hüküm yorum gerektirir; uygulamada deprem tehlikesinin belirgin olduğu bölgelerde projeye dahil edilir.
Normal askı ile sismik askı arasındaki fark nedir?
Normal askı borunun ağırlığını dikey olarak taşır. Sismik askı ise boruyu yana ve boyuna sabitleyen çapraz elemanlardan oluşur ve depremin yatay kuvvetini karşılar; biri diğerinin yerine geçmez.
Sismik askı aralığı kaç metre olmalı?
Türk yönetmeliği aralık vermez; uygulamada NFPA 13 esas alınır. Buna göre yanal çaprazlar en fazla 12,2 m, boyuna çaprazlar en fazla 24,4 m aralıkla konur; hattın ucuna mesafe yanal çaprazda 1,8 m’yi, boyunada 12,2 m’yi geçmez.
Esnek bağlantı nereye konur?
Bina parçalarının birbirine göre oynadığı yerlere: kolonların üst ve alt uçları, kat geçişleri, beton ya da yığma duvar geçişleri ve bina derzleri. BYKHY ayrıca katlardan ana dağıtıma bağlanan 65 mm ve üzeri borularda esnek bağlantı ister.
Halat tipi sismik askı nedir?
Çelik halatla kurulan ve yalnız çekmeye çalışan sismik askıdır. Bu yüzden karşılıklı çiftler hâlinde kullanılır; hafiftir ve hızlı monte edilir. Rijit çaprazlar ise hem çekmeye hem basmaya çalışır.