Kısa cevap: emniyet pimini çekin, hortumu ya da nozulu alevlere değil yangının dibine yöneltin, tetiği sıkın ve yangının tabanını sağa sola süpürün. İngilizce PASS kısaltmasıyla öğretilen bu dört adım, yangın küçük ve yerindeyken, çıkış yolunuz da arkanızdayken işe yarar. Tüpe uzanmadan önce çevrenizi uyarın ve 112'yi arayın ya da aratın; yangın büyüyor, duman görüşü kapatıyor ya da çıkışınız tehlikeye giriyorsa müdahaleyi bırakıp binayı terk edin.
Tüpe Uzanmadan Önce: Üç Kontrol
Doğru kullanım, tüpü duvardan almadan önce verilen kararla başlar. Tüpe uzanmadan önce haber verin; sonraki iki sorudan birine “hayır” diyorsanız müdahale etmeyin, binayı terk edin:
- Haber verildi mi? “Yangın var” diye çevrenizi uyarın, varsa yangın ihbar butonuna basın ve 112'yi arayın ya da birine aratın; Türkiye'de itfaiye ihbarı da 112 Acil Çağrı Merkezi'ne yapılır. Yangını söndürseniz bile bu adımı atlamayın.
- Yangın küçük ve yerinde mi? Çöp kovası, karton kutu ya da tek bir koltuk gibi ilk tutuşan nesneyle sınırlı, alevleri baş hizasını aşmamış bir yangın tüple söndürülebilir. Tavadaki yağ yangını ayrıdır; aşağıdaki tabloya bakın.
- Çıkış arkanızda mı? Güvenli kaçış yolunu yaklaşmadan önce belirleyin; ateş, ısı ya da duman sizinle çıkışın arasına girmemelidir.
Elinizdeki cihazın bu yangına uygun olduğunu da etiketten bir bakışta doğrulayın: kızgın yağa su, tozlu ya da CO2'li tüp; gerilim altındaki panoya da etiketinde izin yazmayan sulu ya da köpüklü cihaz sıkılmaz. Farkları aşağıdaki tabloda topladık.
Adım Adım Yangın Tüpü Kullanımı (PASS)
OSHA'nın (ABD İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi) taşınabilir söndürücü rehberinde yer alan PASS, İngilizce Pull, Aim, Squeeze, Sweep kelimelerinin baş harfleridir; Türkçesi çek, yönelt, sık, süpür. OSHA bu sıranın söndürücülerin çoğunda geçerli olduğunu belirtir:
- Cihazı alın ve yaklaşın. Tüpü taşıma kolundan kavrayın. Açık alanda rüzgârı, kapalı alanda hava akımını arkanıza alın; duman tavanda biriktiği için gövdenizi hafifçe eğerek ilerleyin.
- Çek (Pull): Tetik kolunu kilitleyen emniyet pimini çekip çıkarın; pimle birlikte mühür de kırılır.
- Yönelt (Aim): Alçaktan hedefleyin: hortumun ucunu, hortumsuz küçük cihazlarda tüpün ağzını alevlere değil yanan malzemenin dibine, yangının tabanına tutun.
- Sık (Squeeze): Taşıma kolu ile tetik kolunu birlikte sıkarak söndürücüyü boşaltın.
- Süpür (Sweep): Nozulu yangının tabanında sağa sola süpürün; size yakın kenardan başlayıp yangının gerisine doğru ilerleyin ve alev görünmez olana kadar sürdürün.
- Geri çekilin ve izleyin. Alev söndüğünde yeniden parlama ihtimaline karşı geri çekilin ama bölgeyi gözden ayırmayın; kâğıt, ahşap ve kumaş gibi katı maddelerde kor kalabilir. Yangın yeniden alevlenirse yönelt, sık ve süpür adımlarını tekrarlayın; cihaz boşaldığı hâlde yangın sönmediyse vakit kaybetmeden binayı terk edin.
Bazı KKT cihazlar kartuşludur: gövde basınçsız bekler; basınç, kullanım anında ayrı bir küçük gaz tüpünden (kartuş) gövdeye bırakılan gazla oluşur. Bu cihazlarda pim ile tetik arasına kartuşu açma adımı girer. Sırayı ve varsa bekleme süresini cihazın üzerindeki kullanma talimatı gösterir; cihazı ilk kez yangın anında tanımamak için talimatı tüpü asarken okuyun.
CO2'li tüpte dikkat edilecekler
- Huniye dokunmayın. Boşalan karbondioksitin bir kısmı huniden kuru buz parçacıkları olarak çıkar; kuru buz yaklaşık −78 °C'dedir. OSHA plastik huninin çok soğuyup cilde zarar verebileceği uyarısını yapar; boruyu yalnız tutma yerinden kavrayın.
- Küçük kapalı hacimde kalmayın. CO2 yangını havadaki oksijeni seyrelterek söndürür; insan için tehlike yalnız oksijenin azalması değildir, karbondioksitin kendisi de düşük derişimde zehirleyicidir. NIOSH karbondioksit için hayati tehlike eşiğini (IDLH) 40.000 ppm, yani hacimce %4 olarak verir; OSHA da kişilerin bulunduğu kapalı alanda solunum koruması olmadan CO2 kullanılmamasını söyler. Pano odası ya da küçük depoda içeri girmeden kapı ağzından müdahale edin, boşaltınca uzaklaşın ve alan havalandırılmadan girmeyin.
- Katı madde yangını için değildir. BYKHY Madde 99/1, A sınıfı katı madde yangını için çok maksatlı KKT veya sulu cihazı sayar, CO2'yi saymaz; kâğıt ve ahşapta gaz dağılınca kor yeniden alevlenebilir. CO2'nin yeri, kalıntı istenmeyen elektrikli ekipman ve yanıcı sıvı yangınlarıdır.
Mesafe, Rüzgâr ve Kaçış Yolu
Başlama mesafesini cihazın menzili belirler: söndürücüyü yangının dibine ulaştırabildiğiniz en uzak noktadan başlayın, yangın geriledikçe adım adım yaklaşın; gereğinden yakın başlamak sizi boşuna ısıya yaklaştırır. OSHA'nın ölçütüne göre yayılan ısı çıplak tende kolayca hissediliyor ve bu yüzden yangına 3–4,5 m kadar (ya da cihazın etkili menziline) yaklaşamıyorsanız, o yangın tüple müdahale aşamasını geçmiştir.
- Hava akımı: Rüzgârı ya da havalandırma akımını arkanıza alın; toz ve duman üzerinize gelmez, söndürücü yangına taşınır.
- Kaçış yolu: Odanın içine, yangınla çıkışın arasına girmeyin; yangın sönmüyorsa geldiğiniz yoldan geri çekilin.
- İkinci kişi: Mümkünse biri söndürürken diğeri ikinci cihazı getirsin ve çıkışı gözlesin.
- Kapılar: Müdahale etmeden odayı terk ediyorsanız kapıyı arkanızdan kapatın; kapalı kapı dumanın ve alevin yayılmasını yavaşlatır.
Yangına Göre Kullanım Farkları
A, B, C ve D satırlarındaki cihaz tipleri BYKHY Madde 99/1'den gelir; kızgın yağ satırındaki tozlu ve CO2'li tüp yasağı TS 862-7 EN 3-7'dendir, elektrik satırı ise uygulama önerisidir.
| Yanan | Uygun cihaz | Kullanırken dikkat |
|---|---|---|
| Kâğıt, ahşap, kumaş, plastik (A) | Çok maksatlı KKT ya da sulu | Tabanı süpürün; alev sönünce kor kalıp kalmadığına bakın. |
| Benzin, boya, solvent gibi yanıcı sıvı (B) | KKT, CO2 ya da köpüklü | Yanan sıvıya yakından sert püskürtmeyin, sıvıyı sıçratıp yangını yayabilirsiniz. Köpüğü sıvının üstüne vurmak yerine kabın kenarından kaydırarak örtün. |
| Tüp, hat ya da ocaktan çıkan gaz (C) | KKT ya da CO2 | Önce vanayı kapatın. Gaz akışı kesilemiyorsa alevi söndürmeye çalışmayın: yanmadan akan gaz birikir ve patlayıcı karışım oluşturabilir. Alanı boşaltıp 112'yi arayın. |
| Gerilim altındaki pano ve cihaz | CO2 ya da KKT | Güvenle yapılabiliyorsa önce enerjiyi kesin. Etiketinde elektrik yangınına uygun olduğu yazmayan sulu ya da köpüklü cihazı kullanmayın. |
| Tavada ya da fritözde kızgın yağ (F) | F sınıfı ıslak kimyasal cihaz ya da yangın battaniyesi | Su, tozlu (KKT) ya da CO2'li tüp sıkmayın; TS 862-7 EN 3-7 bu iki tüp türünü F sınıfı yangında tehlikeli sayar. Ocağı kapatın, kapakla ya da yangın battaniyesiyle üstünü örtün, soğuyana kadar kaldırmayın. |
| Magnezyum, alüminyum talaşı gibi metal (D) | Kuru metal tozlu | Su, CO2 ve ABC tozlu cihaz kullanmayın; ayrı eğitim gerektiren bir yangındır. |
Kızgın yağa su neden dökülmez? Su yağın altına iner ve anında kaynar; 100 °C'de bir litre su yaklaşık 1.700 litre buhar eder ve bir anda genleşen buhar yanan yağı dışarı savurur. OSHA da derin yağ fritözü yangınında su ya da CO2 içeren cihazın patlama benzeri bir tepkiye yol açabileceği uyarısını yapar. Ticari mutfaklarda ocak üstündeki yangın için davlumbaz söndürme sistemleri kullanılır. Telefon, e-bisiklet ve scooter gibi lityum iyon bataryalarda ise tüp alevi bastırsa da hücreyi soğutmadığı için yangın yeniden başlayabilir; müdahale sırasını lityum iyon batarya yazımızda anlattık.
Ne Zaman Müdahale Etmemelisiniz?
OSHA'nın “Fight or Flee” (müdahale mi, tahliye mi) ölçütleri tüple müdahaleyi yalnız başlangıç aşamasındaki yangına ayırır. Aşağıdakilerden biri varsa tüpü bırakın, binayı terk edin ve 112'yi arayın:
- yangın ilk tutuşan malzemeyi aşıp yayılmışsa, yaklaşık 5,6 m²'den (60 ft²) geniş bir alanı sarmışsa ya da duvarın veya tavanın arkasına geçmişse,
- yangına ayakta dururken ulaşamıyorsanız,
- yanan şey yanıcı bir solvent ise (OSHA bunu da tahliye ölçütü sayar; B satırındaki uyarılar kabında duran küçük bir sıvı yangını içindir),
- duman yüzünden solunum koruması olmadan müdahale edilemiyorsa,
- yayılan ısı yüzünden yangına 3–4,5 m kadar yaklaşamıyorsanız,
- ateş, ısı ya da duman kaçış yolunuzu kapatabilecek durumdaysa,
- cihaz boşaldığı hâlde yangın sönmemişse,
- yangınla başa çıkabileceğinizden en ufak şüpheniz varsa.
Bu ölçütler Türkiye'de bağlayıcı bir mevzuat değildir, ama kararı saniyeler içinde vermeniz gereken anda açık bir ölçü sunar. Tahliyede asansör yerine merdiveni kullanın; binadan çıkınca itfaiyeye yangının yerini ve içeride kalan olup olmadığını söyleyin.
Kullandıktan Sonra: Dolum ve Kontrol
- Kısmen boşalan cihaz da doluma gider. Tetiğe bir kez basılmış cihazda ne kadar söndürücü kaldığı dışarıdan anlaşılmaz ve bir sonraki yangında yarı yolda bitebilir.
- Boş cihazı askıya geri asmayın. Bazı kurumların iş sağlığı ve güvenliği talimatları biten cihazın yangın yerinden uzakta yere yatırılmasını ister; askıda duran boş tüp dolu sanılabilir.
- Yerini boş bırakmayın. BYKHY Madde 99/7, dolum için alınan cihazların yerine servis firmasının aynı özellikte ve aynı sayıda, kullanıma hazır cihazı geçici olarak bırakmasını şart koşar.
- Tozu temizletin. KKT tozu ince tanelidir ve geniş alana yayılır; elektronik cihaz ya da makine içine girdiyse temizletmeden çalıştırmayın.
Ankara merkezli ASPEK olarak Türkiye genelinde yangın sistemlerinin kurulum ve bakımını yapıyoruz; kullanılan tüplerin dolumunu da, yerine geçici cihaz bırakarak planlıyoruz. Süreç ve istenecek belgeler portatif söndürücü bakım ve dolum sayfasında, tüplerin kaç yılda bir yenileneceği yangın tüpü dolumu ve ömrü rehberindedir.
İlk Kullanım Gerçek Yangında Olmasın
Pimin nasıl çıktığı, tüpün ağırlığı ve tetiğin sertliği ilk kez yangın anında öğrenilince saniyeler kaybedilir. İşyerindeki yangın eğitimi ve tatbikatlarda söndürücüyü eğitmen eşliğinde, kontrollü bir yangın üzerinde deneyin; evde ise tüpü asarken etiketindeki talimatı okuyun ve yerini ev halkıyla konuşun. Genel bakış için yangın tüpü rehberine; hangi yangına hangi cihazın uyduğu için yangın sınıfları ve yangın tüpü çeşitleri, kaç cihazın nereye konacağı için yangın tüpü kaç kg olmalı sayfalarına; modeller için yangın tüpü ürünlerine bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yangın tüpü nasıl kullanılır?
Dört adımda: emniyet pimini çekin, hortumu ya da nozulu yangının dibine yöneltin, tetiği sıkın ve yangının tabanını sağa sola süpürün. Bu sıra İngilizce PASS (Pull, Aim, Squeeze, Sweep) kısaltmasıyla öğretilir. Başlamadan önce çevrenizi uyarın, 112'yi aratın ve çıkışı arkanıza alın.
Yangın tüpü alevin neresine sıkılır?
Alevlerin tepesine değil, yanan malzemenin dibine, yangının tabanına sıkılır. Tepeye sıkılan toz yanan yüzeye ulaşmaz; alev bir an söner gibi olsa da yeniden parlayabilir. Size yakın kenardan başlayıp süpürerek yangının gerisine ilerleyin.
Yangın tüpü kaç metreden sıkılır?
Sabit bir mesafe yoktur, cihazın menzili belirler: söndürücüyü yangının dibine ulaştırabildiğiniz en uzak noktadan başlayın ve yangın küçüldükçe yaklaşın. OSHA ölçütüne göre ısı yüzünden 3–4,5 m kadar yaklaşamıyorsanız müdahale etmemeli, binayı terk etmelisiniz.
CO2 yangın tüpü nasıl kullanılır?
Adımlar aynıdır: pimi çekin, boruyu yangının dibine yöneltin, tetiği sıkın, süpürün. Boşalma sırasında huniden kuru buz parçacıkları çıkar ve huni çok soğur; ona çıplak elle dokunmayın, boruyu yalnız tutma yerinden tutun. Küçük, kapalı bir odada içerideyken kullanmayın; kapı ağzından boşaltıp uzaklaşın ve alan havalandırılmadan girmeyin.
Yağ yangınına yangın tüpü sıkılır mı?
Tavadaki kızgın yağa su, tozlu (KKT) ya da CO2'li tüp sıkılmaz: su anında buhara dönüşüp yanan yağı etrafa savurur; TS 862-7 EN 3-7 de tozlu ve CO2'li tüpleri bu yangında tehlikeli sayar. En güvenli yol ocağı kapatıp kapak ya da yangın battaniyesiyle üstünü örtmektir. Bu yangın için üretilen tüpün etiketinde F harfi bulunur; ticari mutfaklarda F sınıfı ıslak kimyasal cihaz kullanılır.
Elektrik yangınında yangın tüpü kullanılır mı?
Kullanılır; uygun olanlar CO2 ve KKT cihazlardır. Güvenle yapılabiliyorsa önce sigortadan ya da panodan enerjiyi kesin. Etiketinde elektrik yangınına uygun olduğu yazmayan sulu ve köpüklü cihazları gerilim altındaki ekipmana sıkmayın.
Yangın tüpü kullanıldıktan sonra ne yapılır?
Az miktar boşalmış olsa bile cihaz doluma gönderilir, çünkü içinde ne kadar söndürücü kaldığı bilinemez. BYKHY Madde 99/7'ye göre dolum süresince servis firması yerine aynı özellikte, kullanıma hazır bir cihaz bırakır. Söndürülen yerde kor kalıp kalmadığı da bir süre izlenir.
Hangi durumda yangına müdahale edilmez?
Yangın ilk tutuşan nesneyi aşıp yayılmışsa, duman solunum koruması gerektiriyorsa, ısı yüzünden yaklaşamıyorsanız, kaçış yolunuz tehlikedeyse ya da cihaz boşaldığı hâlde yangın sönmediyse müdahale edilmez; binayı terk edip 112'yi arayın. Vanası kapatılamayan bir gaz kaçağındaki alevi de söndürmeye çalışmayın.