Kısa cevap: yangın pompası, sprinkler, yangın dolabı ve hidrant hattına yangın anında gereken debiyi ve basıncı veren pompadır ve tek başına değil, bir grup olarak kurulur. Sahada yangın hidroforu da denen bu grup; bir ana pompa, onun yerine geçecek bir yedek pompa, hattı basınçta tutan küçük bir jokey pompa, her pompanın kontrol panosu ve bunları bağlayan kollektörlerden oluşur. Hat basıncı düşünce pompalar sırayla kendiliğinden kalkar; kalkan yangın pompası ise elle durdurulur.
Yangın Pompası Neden Tek Başına Değil, Grup Olarak Kurulur?
Bir yangın pompasından beklenen, yılların çoğunu bekleyerek geçirmesi ve bir gece, hiç denenmediği bir anda ilk seferde kalkmasıdır. Kalktığında da dakikada yüzlerce, büyük tesislerde binlerce litreyi, standardın öngördüğü süre boyunca kesintisiz vermelidir. Tek bir motorun bu yükü tek başına taşıması güvence sayılmaz: bu yüzden pompa, onu yedekleyen ikinci bir pompa, küçük kaçakları karşılayan bir jokey ve her birini yöneten panolarla birlikte, bir pompa grubu olarak kurulur.
Yangın Pompa Grubunun Parçaları
Grubu tek bir pompa gibi düşünmek, arıza anında nereye bakılacağını da bilmemek demektir. Her parçanın ayrı bir görevi vardır:
| Bileşen | Ne yapar? | Sahada neye bakılır? |
|---|---|---|
| Ana pompa | Sistemin tasarım debisini ve basıncını tek başına sağlar; çoğunlukla elektrik motorludur | Beslemesinin binanın genel panosu kapansa bile enerjili kalması |
| Yedek pompa | Ana pompa kalkmazsa ya da yetmezse aynı görevi üstlenir; genellikle dizel motorludur | Yakıt, akü, egzoz ve havalandırmanın gerçekten çalışır durumda olması |
| Jokey pompa | Boru ağındaki küçük kaçakların düşürdüğü basıncı geri getirir, ana pompanın boşuna kalkmasını önler | Saatte kaç kez devreye girdiği; sık çalışma bir kaçağın habercisidir |
| Kontrol panoları | Basınç düştüğünde pompayı otomatik başlatır, arızaları izler ve uzağa bildirir | Panonun “otomatik” konumda olması, arıza sinyallerinin yangın paneline gitmesi |
| Emiş ve basma kollektörleri | Depodan gelen suyu pompalara dağıtır, basılan suyu sisteme toplar | Vanaların açık konumda kilitli ya da izleniyor olması |
| Çek valfler | Çalışmayan pompanın içinden suyun geri kaçmasını önler | Kapak sıkışması; geri kaçan su jokeyi sürekli çalıştırır |
| Basınç anahtarları ve manometreler | Hangi basınçta hangi pompanın kalkacağını belirler, emiş ve basmayı gösterir | Ayar değerlerinin pano üzerinde yazılı ve kayıtlı olması |
| Test hattı ve debimetre | Pompanın gerçek debide denenmesini ve eğrisinin ölçülmesini sağlar | Test suyunun depoya ya da güvenli bir tahliyeye dönmesi |
| Emniyet ve sirkülasyon vanaları | Aşırı basıncı atar; kapalı vanaya karşı çalışan pompanın ısınmasını önler | Tahliye ettiği suyun görünür olması ve ayarının bilinmesi |
Yangın Pompası Nasıl Çalışır?
Grubun bütün mantığı basınca dayanır. Sistemin borularında her zaman su ve basınç vardır; pompalar bu basıncın ne kadar ve ne hızla düştüğüne göre sırayla devreye girer:
- Bekleme. Hat, jokey pompanın durma basıncında dolu ve sabittir. Ana ve yedek pompa panoları otomatik konumda bekler.
- Küçük kaçak. Bir vana salmastrasından ya da rakordan sızan su basıncı yavaşça düşürür. Jokey pompa kalkar, basıncı toplar ve durur. Bu döngü günde birkaç kez olabilir.
- Başlık açılır ya da dolap kullanılır. Su, jokeyin karşılayabileceğinden hızlı çekilmeye başlar. Basınç ana pompanın kalkma değerine iner ve ana pompa çalışır.
- Ana pompa kalkmaz ya da yetmez. Basınç düşmeye devam eder; daha düşük bir değere ayarlı yedek pompa devreye girer. Elektrik kesikse dizel yedek bu adımda işi tek başına üstlenir.
- Yangın boyunca. Kalkan pompa, basınç yükselse bile durmaz. Yangın söndürülüp sistem kontrol edildikten sonra yetkili kişi tarafından panodan elle durdurulur.
Pompaların hangi basınçlarda kalkacağı keyfî seçilmez: sıralama doğru kurulmazsa jokey yerine ana pompa sık sık kalkar ya da yedek pompa ana pompadan önce devreye girer. Değerlerin nasıl belirlendiğini yangın pompası basınç ayarı sayfasında örnek tabloyla anlattık.
Yönetmelik Pompa Grubundan Ne İstiyor?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in (BYKHY) 93. maddesi yangın pompalarını doğrudan düzenler. Kontrollerde en çok sorulan hükümler şunlardır:
- Pompa eğrisi: pompa, anma debisi ve anma basıncıyla tanımlanır. Kapalı vanadaki basma yüksekliği anma değerinin %140’ını aşamaz; anma debisinin %150’sinde ise anma basma yüksekliğinin %65’inin altına düşemez.
- Yedek pompa: tek pompa varsa aynı kapasitede bir yedek konur; birden fazla pompa varsa toplam kapasitenin en az yarısı yedeklenir.
- Enerji: yedek pompa dizel değilse pompaların enerjisi güvenilir bir kaynaktan ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız olarak sağlanır.
- Pano ve basınç anahtarı: her pompanın ayrı ve kilitli bir kumanda panosu, ayrı bir basınç anahtarı olur.
- Yardımcı elemanlar: otomatik hava boşaltma valfi ve sirkülasyon rahatlama valfi gibi elemanlar grubun parçasıdır.
Yönetmelik jokey pompadan, pompa dairesinin yangın dayanımından ya da pompanın nasıl durdurulacağından söz etmez. Bu konularda sprinkler sistemlerinin tasarım standardı olan TS EN 12845’e bakılır; genel çerçevesini TS EN 12845 rehberimizde özetledik.
Yangın Pompa Grubu (Yangın Hidroforu) Bağlantı Şeması
Suyun izlediği yol, grubun nasıl kurulacağını da anlatır. Tipik bir pozitif emişli grupta sıra şöyledir:
- Depo çıkışı: suyun girdap yaparak pompaya hava taşımaması için çıkışta vorteks önleyici bulunur.
- Emiş hattı: her pompanın kendi emiş kolu vardır; hat kısa ve düzdür, hava toplayacak bir tepe noktası bırakılmaz. Emiş vanası sürgülüdür ve açık konumda kilitlenir; pompa ağzındaki daralma eksantrik redüksiyonla, düz tarafı üstte kalacak şekilde yapılır.
- Pompa: emiş ve basma tarafına birer manometre konur; ikisi arasındaki fark pompanın o anda ürettiği basıncı gösterir.
- Basma tarafı: pompanın çıkışında çek valf, arkasında izolasyon vanası ve ardından bütün pompaların birleştiği basma kollektörü gelir.
- Sisteme çıkış: kollektörden sprinkler alarm vanalarına, yangın dolabı ve hidrant hattına giden ana besleme hatları ayrılır.
- Yan hatlar: jokey pompa kendi küçük hattıyla kollektöre bağlanır; test hattı debimetre üzerinden depoya döner; her pompanın basınç algılama hattı kendi panosuna ayrı gider.
Emiş tarafının doğru kurulması pompanın kendisinden daha çok iş görür. Hava cebi bırakan bir redüksiyon, pompa ağzının hemen önüne konmuş bir dirsek ya da yarı kapalı unutulmuş bir vana, kâğıt üzerinde yeterli görünen pompayı kavitasyona sokar ve tam ihtiyaç anında debiyi düşürür. Emiş hattında kelebek vana yerine sürgülü vana tercih edilmesinin sebebi de budur: kelebek vananın diski tam açıkken bile akışın ortasında durur.
Yangın Hidroforu ile Kullanma Suyu Hidroforu Aynı Şey mi?
Hayır. Piyasada, ihalelerde ve şantiyede “yangın hidroforu” diye anılan cihaz, teknik adıyla yangın pompa grubudur. Ad, kullanma suyu tesisatından alışkanlıkla taşınmıştır; çünkü ikisi de depodan su alıp hatta basınç veren pompalardır. Kullanma suyu hidroforu gün boyu sık sık kalkıp durur ve küçük debilerle çalışır; yangın grubu ise yangın hizmetine göre seçilir, yedeklidir, elle durdurulur ve arızalarını yangın algılama paneline bildirir. Sprinkler ya da hidrant hattını kullanma suyu hidroforuna bağlamak sistemi hem yetersiz hem belgesiz bırakır; yönetmelik yalnız, yüksek tehlike sınıfında olmayan ve sulu sistem olarak yalnız yangın dolabı bulunan yapılarda dolapların kullanma suyu sistemine bağlanmasına izin verir (BYKHY Madde 92). İki sistemin madde madde karşılaştırması yangın su deposu ve hidrofor yazımızda tablo hâlinde duruyor.
Paket Tip mi, Sahada Kurulan Grup mu?
Paket tip yangın pompa grubu, pompaların, panoların, kollektörlerin ve vanaların fabrikada ortak bir şasi üzerine monte edilip denendiği hazır gruptur. Sahaya tek parça gelir; montaj süresi kısalır, borulama hataları azalır. Orta büyüklükteki binalarda ve sanayi tesislerinde en yaygın çözüm budur. Daha dar pompa dairelerine sığacak biçimde toplanmış olanlarına kompakt tip denir.
Debinin çok büyük olduğu, suyun pompa ekseninin altında kaldığı ya da pompa dairesi ölçülerinin hazır şasiye izin vermediği projelerde grup sahada, parça parça kurulur. O zaman borulamanın, emiş koşullarının ve test hattının tasarımı tamamen şantiyenin sorumluluğuna geçer; devreye alma testleri de bu yüzden daha kapsamlı yapılır.
Hangi Pompa Tipi Kullanılır?
| Pompa tipi | Nerede tercih edilir? |
|---|---|
| Uçtan emişli (end suction) | Küçük ve orta debiler; bakımı kolay, en yaygın tip |
| Çift emişli, yatay bölünür gövdeli (split case) | Büyük debiler; gövdenin üst yarısı kaldırılarak, boru bağlantıları sökülmeden bakım yapılabilir |
| Dikey türbin | Su seviyesi pompanın altında kalıyorsa: kuyu, gömme depo, rezervuar |
| Dik tip (inline) | Az yer kaplaması istenen pompa dairelerinde |
| Çok kademeli dikey | Düşük debi, yüksek basınç — jokey pompa olarak |
Pompa Nasıl Seçilir?
Yangın pompası tek bir debi-basınç noktasına göre değil, eğrisinin tamamına göre seçilir. Seçimin girdileri şunlardır:
- Debi: sprinkler sisteminin hidrolik hesaptan çıkan debisi ile aynı anda çalışması öngörülen yangın dolabı ve hidrant debileri.
- Basınç: hidrolik olarak en elverişsiz noktada gereken basınç, boru ve armatür kayıpları ile kot farkı.
- Eğri: BYKHY’nin %140 ve %150/%65 sınırları; aşırı yüksek kapalı vana basıncı boru ve armatürlerin basınç sınıfını zorlar.
- Su kaynağı: deponun hacmi ve su seviyesinin pompaya göre konumu; seviye pompanın altında kalıyorsa pompa tipi değişir.
- Onay: şartname ya da sigorta NFPA 20 esaslı UL/FM onaylı ekipman istiyorsa, onayın yalnız pompa gövdesini değil, pompa–motor–pano takımını kapsadığı doğrulanır. Ayrıntısı NFPA 20 ve UL/FM onayı yazımızda.
Debinin ve basma yüksekliğinin nasıl hesaplandığını yangın pompası hesabı, deponun kaç m³ olacağını yangın suyu deposu hesabı sayfasında örneklerle gösterdik.
Pompa Dairesi
Pompanın bulunduğu hacim de grubun parçasıdır. Yönetmeliğin ve standardın pompa dairesi için istedikleri şunlardır:
- Sıcaklık: BYKHY’ye göre pompa odası elektrikli pompalarda sürekli +4 °C’nin, dizel pompalarda +10 °C’nin üzerinde tutulur. Donan bir hat, çalışan bir pompayı işlevsiz kılar.
- Drenaj: zemin drenaja doğru eğimli yapılır; su pompadan, motordan ve panodan uzaklaşır. Test suyunun nereye gideceği çözülmemişse testler yapılmaz hâle gelir.
- Aydınlatma: pompa istasyonlarında acil durum aydınlatması şarttır; ayar ya da servis gerektiren cihazların çevresi karanlıkta kalmamalıdır.
- Dizel havalandırması ve egzoz: dizel pompanın çalışması için mekanik havalandırma gerekiyorsa dairenin duman tahliye sistemi diğer bölümlere hizmet eden sistemlerden bağımsız tasarlanır; hava, herhangi bir egzoz çıkışına en az 5 m mesafedeki bir noktadan doğrudan dışarıdan alınır; dairenin egzozu da hava girişlerinden en az 5 m uzağa atılır (BYKHY Madde 88). Yetersiz havalandırma, dizel pompayı yük altında durduran en yaygın sebeptir.
- Ayrılma: pompa dairesi, koruduğu binanın yangınından etkilenmeyecek şekilde ayrılır; bu konuda tasarım standardının hükümleri uygulanır.
Devreye Alma, Test ve Bakım
Devreye almada pompanın debi-basınç eğrisi test hattından ölçülür ve imalatçı eğrisiyle karşılaştırılır; otomatik kalkış senaryosu her pompa için ayrı ayrı denenir, dizel motor yük altında çalıştırılır ve bütün değerler rapora işlenir. Bu ilk kayıt, sonraki yıllarda pompanın performans kaybını görebilmenin tek referansıdır. Haftalık çalıştırmanın ve yıllık debi testinin nasıl yapıldığını yangın pompası testi, periyodik bakımın kapsamını yangın pompası bakımı sayfasında bulabilirsiniz.
Pompa Grubu Rehberleri
Grubun her parçasının kendi soruları var. Onları ayrı sayfalarda ele aldık:
- Jokey pompa nedir, ne işe yarar? — debi seçimi, sık devreye girme, ana pompadan farkı
- Dizel yangın pompası — yakıt tankı, iki akü takımı, soğutma ve egzoz
- Yangın pompası basınç ayarı — jokey, ana ve yedek pompanın kalkma sırası
- Yangın pompa grubu teknik şartnamesi — ihale dosyası için Word ve PDF, marka bağımsız
- EN 12259 ve UL/FM onayları — pompa, vana ve başlıkta hangi belge aranır
- Boru sürtünme kaybı hesabı — Hazen-Williams, eşdeğer boy tablosu ve hesaplama aracı
- Yangın pompası hesabı — debi, basma yüksekliği ve motor gücü
- Yangın suyu deposu hesabı — BYKHY tablosu ve örnekler
- Yangın pompası testi — haftalık çalıştırma ve yıllık debi testi
- Yangın pompası arızaları — pompa kalkmıyor, durmuyor, basınç yapmıyor
- Yangın pompası kontrol panosu — elektrikli ve dizel pano, sinyaller
Keşif, Kurulum ve Devralma
ASPEK, yangın pompa gruplarının seçimini, montajını, devreye alınmasını ve periyodik bakımını yapar; başka bir firmanın kurduğu grubu devralırken ilk iş olarak test hattından debi ve basınç değerlerini ölçer, basınç ayarlarını ve vanaların konumunu kayda geçiririz. Paket ve kompakt grupları, jokey ve dizel pompaları paket tip pompa grubu, kompakt tip pompa grubu, jokey pompa ve yatay tip dizel pompa ürün sayfalarında inceleyebilir; tesisiniz için keşif talebini iletişim sayfamızdan iletebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yangın pompası nasıl çalışır?
Sistemin boruları sürekli basınç altındadır. Bir başlık açılınca ya da dolap kullanılınca basınç düşer; ayarlı basınca inildiğinde önce ana pompa, o kalkmaz ya da yetmezse yedek pompa kendiliğinden devreye girer. Kalkan pompa yangın boyunca çalışır ve ancak elle durdurulur.
Yangın hidroforu ile normal hidrofor arasındaki fark nedir?
Normal hidrofor binanın kullanma suyunu basar; sık kalkıp durur ve küçük debilerle çalışır. Yangın hidroforu ise yangın anında sprinkler, dolap ve hidrant hattının toplam debisini verecek şekilde seçilir, yedeklidir, elle durdurulur ve yangın standardına göre üretilmiş pompalardan oluşur.
Yangın pompası neden kendiliğinden durmaz?
Yangın sürerken hat basıncı bir an yükselebilir; pompa bu yükselişte kendiliğinden dursaydı sistem en kritik anda susardı. Bu yüzden otomatik kalkan yangın pompası, durum kontrol edildikten sonra panodan elle durdurulur.
Elektrik kesilince yangın pompası çalışır mı?
Yedek pompası dizel motorlu olan grupta evet: elektrik kesilince basınç düştüğü anda dizel pompa kalkar. İki pompası da elektrikli olan grupta ise çalışıp çalışmayacağı, beslemenin binanın genel elektrik sisteminden bağımsız bir kaynaktan gelip gelmediğine bağlıdır.
Paket tip yangın pompa grubu nedir?
Pompaların, kontrol panolarının, kollektörlerin ve vanaların fabrikada tek bir şasi üzerine monte edilip denendiği hazır gruptur. Sahaya tek parça gelir, borulama hataları azalır ve montaj kısalır.
Yangın pompası nereye kurulur?
Binanın yangınından ayrılmış, havalandırılan, drenajı olan ve donmaya karşı ısıtılan bir pompa dairesine kurulur; mümkünse deponun hemen yanına ve su seviyesinin pompa ekseninin üzerinde kalacağı bir kota yerleştirilir.
Yangın pompa grubunda kaç pompa bulunur?
En yaygın düzen bir ana pompa, bir yedek pompa ve bir jokey pompadır. BYKHY, tek pompa varsa aynı kapasitede bir yedek ister; debinin birden fazla pompaya bölündüğü büyük tesislerde toplam kapasitenin en az yarısı yedeklenir.