Yangın Suyu Deposu Nasıl Hesaplanır? Hacim Hesabı, Hesaplama Aracı ve Örnekler

Temel Formül

Depo hacmi (m³) = toplam debi (l/dk) × süre (dk) ÷ 1000

• Toplam debi: sprinkler sisteminin debisi + aynı anda kullanılması öngörülen yangın dolabı debisi + varsa hidrant debisi.
• Süre: binanın tehlike sınıfına göre BYKHY Madde 92’deki değer; binada farklı sınıflar varsa en yüksek sınıf esas alınır.

Aşağıdaki araç, tehlike sınıfını, sistem tipini ve binadaki sistemleri seçtiğinizde hem formül yolunu hem yönetmelik tablosunu hesaplar ve ön hesapta esas alınacak büyük değeri gösterir. Hidrolik hesabınız varsa sprinkler debisini kendiniz yazabilirsiniz.

Sprinkler Debisi Nereden Gelir?

Ön hesapta sprinkler debisi, tasarım yoğunluğu ile tasarım alanının çarpımıdır. BYKHY Ek-8/B’deki değerler şöyledir:

1 mm/dk yoğunluk, metrekare başına dakikada 1 litre su demektir; bu yüzden orta tehlike-1’de 5,0 mm/dk × 72 m² = 360 l/dk bulunur. Yüksek tehlike sınıflarında yoğunluk 7,5–12,5 mm/dk arasına çıkar ve depo hacmi hidrolik hesapla belirlenir. (Yönetmeliğin tablosunda yüksek tehlike-1 için 7,7 mm/dk yazar; TS EN 12845’teki değer 7,5 mm/dk’dır.)

Yönetmeliğin Ön Hesap Tablosu (Ek-8/A)

BYKHY, sprinkler, dolap ve hidrantın birlikte bulunduğu sistemlerde ön hesabın aşağıdaki tabloyla da yapılabileceğini söyler. Tablodaki yükseklik h, en alttaki ile en üstteki sprinkler başlığı arasındaki kot farkıdır; vana odasındaki başlıklar hesaba katılmaz. Madde 92/4 ise “başlığın kullanıldığı en üst kot” der; iki tanım farklı satır veriyorsa onay veren idareyle netleştirilmelidir.

Orta tehlike-4 kuru sistem, standarda göre yüksek tehlike korumasıyla hesaplanır. Bu tablodaki değerler, TS EN 12845’in önceden hesaplanmış sistemler için sprinkler beslemesine verdiği en küçük hacimlerle aynıdır. Yani tablo, yönetmelikteki başlığına rağmen pratikte sprinkler için bir tabandır; dolap ve hidrant ihtiyacının bu hacmin içinde karşılanıp karşılanmadığı projeyi onaylayacak idareyle netleştirilmelidir.

Yönetmeliğin tablosu yüksek tehlike ve orta tehlike-4 kuru sistem için hacim vermez; bu satırlarda “hidrolik hesap kullanılır” der. TS EN 12845 ise raf içi başlığı olmayan önceden hesaplanmış yüksek tehlike sistemleri için sprinkler beslemesinin en küçük hacmini tasarım yoğunluğuna göre ayrı bir tabloda verir (Tablo 10; ilk üç kademe):

Tablo yoğunluğun üst sınırına göre okunur: 7,5 mm/dk satırı, yoğunluğu 7,5 mm/dk’yı geçmeyen tasarımlar içindir. TS EN 12845’te yüksek tehlike-1’in yoğunluğu 7,5 mm/dk’dır; BYKHY Ek-8/B ise aynı sınıfa 7,7 mm/dk yazar. Tasarımı 7,7 mm/dk ile yapıyorsanız 10 mm/dk satırını okuyun. Yüksek tehlikedeki sistemlerin çoğu ise tam hidrolik hesaplıdır; o durumda hacim, en yüksek talep debisinin (Qmax) 90 dakikayla çarpımından bulunur (Örnek 3).

Örnek 1: Orta Tehlike-1 Ofis Binası

Islak sprinklerli, en üst ve en alt başlık arası 12 m, sprinkler ve yangın dolabı var, hidrant yok.

• Formül yolu: sprinkler 5,0 × 72 = 360 l/dk; dolap 100 l/dk; toplam 460 l/dk × 60 dk = 27,6 m³.
• Tablo yolu: orta tehlike-1 ıslak, h ≤ 15 m → 55 m³.

İki yol arasındaki fark büyüktür. Formül, tasarım alanındaki her başlığın tam tasarım yoğunluğunda su verdiğini varsayar; gerçekte pompaya yakın başlıklar daha yüksek basınç görür ve fazladan su verir, hidrolik hesap yapıldığında toplam debi formülün üzerinde çıkar. Tablo bu farkı ve önceden hesaplanmış sistemlerin güvenlik payını içerir. Önerimiz, ön hesapta büyük değeri esas almak ve kesin hacmi hidrolik hesapla netleştirmektir.

Örnek 2: Orta Tehlike-2 Mağaza ve Depo

Islak sprinklerli, başlıklar arası kot farkı 20 m, sprinkler, dolap ve çevre hidrantı var.

• Formül yolu: sprinkler 5,0 × 144 = 720 l/dk; dolap 100 l/dk; hidrant 400 l/dk; toplam 1220 l/dk × 60 dk = 73,2 m³.
• Tablo yolu: orta tehlike-2 ıslak, 15 < h ≤ 30 m → 125 m³.

Örnek 3: Hidrolik Hesaplı Yüksek Tehlike Deposu

Hidrolik hesaplı sistemlerde depo, pompanın en elverişli tasarım alanında verebileceği en yüksek debiye (Qmax) göre boyutlandırılır; bu değer, en elverişsiz alanın tasarım debisinden büyüktür. Hesap sonucu Qmax = 2800 l/dk bulunmuş, dolap ve hidrant da aynı depodan beslenen bir yüksek tehlike deposu için:

• Sprinkler: 2800 l/dk × 90 dk = 252 m³
• Dolap ve hidrant: (200 + 1500) l/dk × 90 dk = 153 m³
• Toplam: 405 m³

Yalnız Dolap ya da Yalnız Hidrant Varsa

• Yalnız yangın dolabı: depo = dolabın Madde 94’teki tasarım debisi × süre; yarı sert hortumlu dolapta 100 l/dk, yassı hortumlu dolapta 400 l/dk. Yüksek tehlike değilse ve binada yalnız dolap varsa, dolaplar kullanma suyu tesisatına bağlanabilir; ayrı sistem istenmez (Madde 92/6).
• Yalnız çevre hidrantı: en az 1900 l/dk debiyi 90 dakika karşılayacak hacim, yani yaklaşık 171 m³ (Madde 92/7).
• Sprinkler yok, dolap ve hidrant var: yönetmelik bu birleşim için ayrı bir kural yazmaz. Hidrantın 171 m³’lük alt sınırının altına inmemek için güvenli yol iki hacmi toplamaktır: orta tehlikede yarı sert hortumlu dolapla 171 + 6 = 177 m³.
• Orman içi ya da bitişiği tesisler: yönetmeliğin 7. maddesinde sayılan rafineri, santral ve büyük fabrikalarda dış hidrant için en az 5700 l/dk × 60 dk, yaklaşık 342 m³.

Efektif Hacim: Deponun Tamamı Kullanılamaz

Deponun hesaba giren hacmi, normal su seviyesi ile en düşük kullanılabilir seviye arasındaki su hacmidir. En düşük seviye, emiş ağzının üzerinde girdap oluşturmadan su çekilebilecek son kottur ve TS EN 12845’te emiş borusunun çapına göre verilir: örneğin DN150 bir emiş borusunun ağzı, en düşük su seviyesinin en az 0,50 m altında ve depo tabanından en az 0,10 m yukarıda olmalıdır. Bu yüzden 405 m³ efektif hacim gereken bir depo, fiziksel olarak daha büyük yapılır.

Dolum Süresi ve Azaltılmış Kapasiteli Depo

TS EN 12845’e göre tam kapasiteli bir yangın deposu 36 saat içinde yeniden doldurulabilmelidir; 405 m³’lük depo için bu, saatte en az 11,3 m³ besleme demektir. Şehir şebekesinin güvenilir ve debisi ölçülebilir olduğu yerlerde standart, otomatik şebeke beslemeli azaltılmış kapasiteli depoya da izin verir: eksik kalan hacmi yangın süresince şebeke tamamlar.

Örneğin tam kapasitesi 135 m³ olması gereken orta tehlike-3 ıslak bir sistemde depo 30 m³’e indirilebilir; ancak eksik 105 m³’ün yangın süresi olan 60 dakikada şebekeden gelmesi, yani saatte 105 m³ (dakikada 1750 litre) güvenilir bir besleme gerekir. Bu debiyi garanti edemeyen şebekelerde azaltılmış depo seçeneği yoktur.

Kullanma Suyu Deposu Yangın Deposu Olarak Kullanılabilir mi?

BYKHY, yangın rezervi olarak ayrılan hacmin başka amaçla kullanılamayacağını söyler (Madde 92/2); ortak depoyu açıkça yasaklamaz. Ortak depoda kullanma suyu çıkışı, yangın rezervinin üst seviyesinden alınır: bina günlük suyunu ne kadar çekerse çeksin, rezervin altına inemez. Bu çözümün kusuru, rezervin sürekli durgun kalması ve kullanma suyu kalitesini bozabilmesidir; bu yüzden hijyen şartları sıkı olan binalarda ayrı depo tercih edilir.

Depo Tipleri

• Betonarme: bodrum ya da gömme depolarda yaygın; iç yüzeyin su yalıtımı ve çatlak kontrolü gerekir.
• Modüler panel (GRP ya da çelik): sahada birleştirilir, hacmi sonradan büyütülebilir; donmaya ve güneş ışığına karşı korunmalıdır.
• Kaynaklı çelik silindirik: büyük hacimlerde, sanayi tesislerinde; korozyon koruması ve periyodik iç muayene gerektirir.

Hangisi seçilirse seçilsin depoda seviye göstergesi, otomatik dolum, taşma ve boşaltma bağlantısı, emiş ağzında vorteks önleyici ve yıllık kontrol için erişilebilir bir menhol bulunur. TS EN 12845, depoların üç yılda bir dıştan ve boşaltılarak içten korozyon yönünden kontrol edilmesini, on yılda bir de içinin temizlenip ayrıntılı muayene edilmesini ister.

Deponun beslediği pompanın nasıl seçildiğini yangın pompası hesabı ve yangın pompası sayfalarında, depo ve hidrofor kontrol kriterlerini blog yazımızda bulabilirsiniz. Tesisiniz için depo ve pompa ön hesabı istiyorsanız mahal ölçülerini ve kullanım amacını bize iletebilirsiniz.