Kısa cevap: jokey pompa, yangın pompa grubundaki küçük debili, yüksek basınçlı pompadır. Görevi yangına su vermek değil; sprinkler ve dolap hattındaki küçük kaçakların düşürdüğü basıncı geri getirerek ana yangın pompasının boşuna kalkmasını önlemektir. Debisi bilinçli olarak küçük seçilir: bir sprinkler başlığının debisinden büyük bir jokey, gerçek bir yangında basıncı tutup ana pompanın kalkmasını geciktirebilir.
Jokey Pompa Ne İşe Yarar?
Hiçbir boru ağı tam sızdırmaz değildir. Vana salmastraları, rakorlar, drenaj vanaları ve alarm vanasının klapesi zamanla çok küçük miktarlarda su geçirir; gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı da borudaki basıncı oynatır. Jokey pompa olmayan bir sistemde bu küçük düşüşlerin her biri ana yangın pompasını kaldırır. Ana pompa ise tasarım gereği kendiliğinden durmaz; biri gelip elle durdurana kadar kapalı vanaya karşı çalışır, ısınır ve gereksiz yere yıpranır.
Jokey pompa bu küçük kayıpları karşılamak için vardır. Hattı sürekli bekleme basıncında tutar; böylece ana pompa yalnızca gerçek bir su çekişinde — bir başlık açıldığında, bir dolap kullanıldığında ya da bir test yapıldığında — devreye girer.
Jokey Pompa Nasıl Çalışır?
Jokeyin kendi basınç anahtarı ve kendi panosu vardır. Hat basıncı jokeyin kalkma değerine düştüğünde pompa çalışır, durma değerine ulaşınca kendiliğinden durur. Yangın pompalarından farkı buradadır: jokey otomatik durur, ana ve yedek yangın pompası ise elle durdurulur. Jokeyin kalkma ve durma değerleri ana pompanın kalkma değerinin üzerinde ayarlanır; bar cinsinden örnek bir ayar tablosu yangın pompası basınç ayarı sayfasında yer alıyor.
Jokey hattına çoğu zaman küçük bir membranlı basınç tankı eklenir. Tank, biriktirdiği az miktardaki suyla ani ve küçük basınç düşüşlerini kendisi karşılar; böylece jokeyin art arda çalışması seyrekleşir.
Jokey Pompa ile Ana Pompa Arasındaki Fark
| Jokey pompa | Ana yangın pompası | |
|---|---|---|
| Görevi | Küçük kaçakları karşılamak, basıncı korumak | Yangında sistemin tasarım debisini vermek |
| Debisi | Çok küçük; ana pompanın küçük bir kesri | Hidrolik hesaptan çıkan tasarım debisi |
| Nasıl durur? | Basınç durma değerine ulaşınca kendiliğinden | Yalnız elle |
| Yedek enerji | Gerekmez (NFPA 20) | Gerekir: dizel yedek ya da bağımsız besleme |
| Yaygın pompa tipi | Çok kademeli dikey pompa | Uçtan emişli, split case ya da dikey türbin |
| Yangında | Rolü yoktur | Asıl yükü taşır |
Jokey Pompa Debisi Nasıl Seçilir?
TS EN 12845 jokey pompayı isteğe bağlı sayar ve boyutlandırma kuralı vermez. NFPA 20, jokeyin sistemdeki izin verilen kaçağı karşılayacak kadar büyük olmasını ister; standardın ek açıklamalarındaki yaygın kural, izin verilen kaçağı 10 dakikada karşılayacak debi ya da 3,8 l/dk (1 gpm), hangisi büyükse, şeklindedir. Uygulamada bu değer çoğu zaman ana pompa debisinin yaklaşık yüzde biri civarına denk gelir.
Debinin üst sınırı ise alt sınırından daha önemlidir: jokey, sistemdeki tek bir sprinkler başlığının debisinden küçük olmalıdır. Orta tehlikede K80 bir başlık 0,35–0,5 bar basınçta dakikada yaklaşık 47–57 litre su verir. Jokey bu kadar suyu basabiliyorsa, açılan ilk başlıkta hat basıncını tutar; basınç ana pompanın kalkma değerine hiç inmez ve yangının ilk, en kritik dakikalarında sistem yalnız jokeyle beslenir.
Piyasada jokeyin “ana pompa debisinin %10’u” olarak seçildiği sık görülür. Dakikada 2500 litre veren bir ana pompa için bu, 250 l/dk’lık bir jokey demektir — birkaç başlığı aynı anda besleyebilecek bir debi. Böyle bir seçim, yukarıda anlatılan tehlikeyi doğrudan doğurur.
Aşağıdaki araç, ana pompanın debisi ile sistemdeki en küçük başlığa göre jokey için alt ve üst sınırı hesaplar.
%10’luk jokey tek başlıktan fazla su basar: ilk başlık açıldığında hat basıncını tutar ve ana pompa kalkmayabilir.
Alt sınır NFPA 20 açıklamalarındaki 3,8 l/dk ile uygulamadaki yaklaşık %1’dir; üst sınır, sistemdeki tek bir başlığın debisidir. TS EN 12845 jokey için boyut kuralı vermez.
Jokey Pompanın Basıncı
Jokeyin kapalı vana basıncı, ayarlanan durma basıncının üzerinde olmalıdır; aksi hâlde jokey durma değerine hiç ulaşamaz ve durmadan çalışır. Jokeyin kapalı vana basıncı sistemin basınç sınıfını aşıyorsa NFPA 20 jokeye bir emniyet vanası konmasını ister. Jokeyin kendi basınç algılama hattı olur; ana ya da yedek pompa jokey yerine kullanılamaz.
Jokey Pompa Bağlantısı
- Emiş: depodan ya da emiş kollektöründen, kendi vanasıyla küçük çaplı bir hat.
- Basma: çek valf ve izolasyon vanası üzerinden basma kollektörüne; çek valf, ana pompa çalışırken suyun jokeyin içinden geri dönmesini engeller.
- Basınç tankı: jokey hattına ya da basma kollektörüne bağlanan membranlı tank.
- Algılama hattı ve pano: jokeyin kendi basınç anahtarı ve panosu; ayar değerleri pano kapağında yazılı.
Bağlantının grup içindeki yerini yangın pompası sayfasındaki bağlantı şemasında görebilirsiniz.
Jokey Pompa Zorunlu mu?
BYKHY jokey pompadan söz etmez; TS EN 12845 de onu yalnızca tanımlar — küçük kayıpları karşılayıp ana pompanın gereksiz kalkmasını önleyen küçük pompa — ama zorunlu tutmaz ve boyut kuralı vermez. NFPA 20’ye göre tasarlanan tesislerde ise basınçla kalkan yangın pompası olan her sistemde basıncı koruyacak bir düzenek zorunludur: jokey pompa ya da ana yangın pompası dışında onaylı başka bir yöntem. Yine de uygulamada neredeyse her yangın pompa grubunda bir jokey bulunur, çünkü jokeysiz bir grupta ana pompa kısa sürede gereksiz çalışmalarla yıpranır ve her kalkış biri gelip durdurana kadar sürer.
Jokey Neden Sık Devreye Girer?
Jokeyin sık kalkıp durması neredeyse her zaman hatta bir kaçak, sızdıran bir çek valf, ön şarjını yitirmiş bir basınç tankı ya da çok dar bırakılmış bir ayar bandı anlamına gelir. Kaçağın bölüm bölüm nasıl aranacağını yangın pompası arızaları sayfasında anlattık.
Jokey Pompa Seçerken Kontrol Listesi
- Debi, izin verilen kaçağı karşılayacak kadar büyük, en küçük başlık debisinden küçük mü?
- Kapalı vana basıncı, ayarlanacak durma basıncının üzerinde mi?
- Kapalı vana basıncı sistemin basınç sınıfını aşıyorsa emniyet vanası var mı?
- Kendi panosu, kendi basınç anahtarı ve basınç tankı öngörülmüş mü?
- Gövde ve çark malzemesi korozyona dayanıklı mı (çok kademeli jokeylerde paslanmaz çelik yaygındır)?
Katalogdaki jokey pompayı jokey pompa ürün sayfasında inceleyebilirsiniz. Mevcut grubunuzdaki jokeyin debisinin ve ayarlarının uygun olup olmadığını yerinde ölçmek için bize yazabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Jokey pompa nedir?
Yangın pompa grubundaki küçük debili, yüksek basınçlı pompadır. Sprinkler ve dolap hattındaki küçük kaçakların düşürdüğü basıncı geri getirir; yangına su vermek gibi bir görevi yoktur.
Jokey pompa ne işe yarar?
Hattı bekleme basıncında tutarak ana yangın pompasının küçük basınç düşüşlerinde boşuna kalkmasını önler. Jokey olmasaydı her küçük kaçakta ana pompa kalkar ve elle durdurulana kadar çalışırdı.
Jokey pompa debisi ne kadar olmalı?
İzin verilen kaçağı karşılayacak kadar büyük, sistemdeki tek bir sprinkler başlığının debisinden küçük olmalıdır. NFPA 20’nin açıklamalarındaki yaygın kural, izin verilen kaçağı 10 dakikada karşılamak ya da en az 3,8 l/dk’dır; bu çoğu zaman ana pompa debisinin yaklaşık yüzde biridir.
Jokey pompa zorunlu mu?
Yönetmelikte ve TS EN 12845’te zorunlu değildir; standart jokeyi yalnızca tanımlar. NFPA 20’ye göre kurulan tesislerde ise basınçla kalkan yangın pompası olan sistemde basıncı koruyacak bir düzenek şarttır ve bu çoğunlukla jokeydir. Uygulamada neredeyse her yangın pompa grubunda bulunur.
Jokey pompa jeneratöre bağlanmalı mı?
NFPA 20, jokey pompa için yedek enerji kaynağı istemez; yangında jokeyin bir görevi yoktur. Yedek enerji ya da dizel yedek, ana ve yedek yangın pompası için gereklidir.
Jokey pompa neden kendiliğinden durur da ana pompa durmaz?
Jokeyin işi basınç korumaktır; basınç yerine gelince durması gerekir. Ana yangın pompası ise yangında çalışır ve basınç bir an yükseldi diye durursa sistem en kritik anda susabilir; bu yüzden elle durdurulur.