Kısa cevap: kuru borulu sprinkler sisteminde borular su yerine basınçlı hava ya da azotla dolu bekler; su, kuru alarm vanasının arkasında tutulur. Bir başlık açılınca hava kaçar, basınç düşer, vana açılır ve su borulara dolarak açılan başlıktan çıkar. Donma riski olan otoparklar, soğuk depolar ve ısıtılmayan hacimler için geliştirilmiştir. Suyun başlığa gecikmeli ulaşması yüzünden TS EN 12845 bu sistemi daha sıkı kurallara bağlar: boru hacmi sınırlıdır, tasarım alanı %25 büyütülür ve yalnız dik (upright) ya da kuru sarkık başlık kullanılır.
Kuru Borulu Sistem Neden Var?
Islak sprinkler sisteminde borular sürekli su doludur. Isıtılmayan bir otoparkta ya da soğuk depoda bu su donar, genleşir ve boruyu, başlığı ya da vanayı çatlatır; üstelik donmuş bir hat yangında su vermez. Kuru borulu sistem bu sorunu borulardaki suyu kaldırarak çözer: su, ısıtılan bir vana odasındaki kuru alarm vanasının arkasında bekler, soğuk bölgedeki borularda yalnızca basınçlı hava bulunur.
TS EN 12845 kuru sistemi yalnız iki durumda kabul eder: donma riski olan hacimler ve ortam sıcaklığının 70 °C’yi aştığı hacimler. Isıtılan bir binada “ne olur ne olmaz” diye kuru sistem kurmak, yangında suyun gecikmesini kendi eliyle satın almak demektir.
Nasıl Çalışır?
- Bekleme: kuru alarm vanasının sistem tarafındaki borular basınçlı havayla doludur; bir kompresör bu basıncı korur. Vana, diferansiyel ilkeyle, düşük hava basıncıyla yüksek su basıncını tutar.
- Başlık açılır: ısıyla patlayan ampulün açtığı delikten hava kaçmaya başlar.
- Vana açılır: hava basıncı vananın açma basıncının altına düşünce klape kalkar; su borulara dolmaya başlar ve alarm hattı üzerinden gong ile basınç anahtarı çalışır.
- Su başlığa ulaşır: borulardaki hava açık başlıktan atılır ve ardından su gelir. Bu geçen süre, kuru sistemin ıslak sistemden temel farkıdır.
Vananın içyapısını, diferansiyel oranını ve ıslak vanayla farkını alarm vanası sayfasında anlattık.
Nerelerde Kullanılır?
- Açık ya da ısıtılmayan kapalı otoparklar, rampa girişleri,
- Soğuk hava depoları ve ısıtılmayan ambarlar,
- Yükleme boşaltma alanları, saçak altları, ısıtılmayan çatı araları,
- Fırın çevresi gibi ortam sıcaklığı 70 °C’yi aşan hacimler.
Isıtılan bir binanın yalnız küçük bir bölümü donma riski taşıyorsa, bütün sistemi kuruya çevirmek yerine o bölüme uzanan kuru sarkık başlıklar ya da ayrı bir küçük kuru bölge tercih edilir.
Tasarım Farkları: TS EN 12845 Kuralları
| Konu | Kural |
|---|---|
| Boru hacmi (hızlandırıcı/egzozcu yok) | Düşük ve orta tehlikede en fazla 1,5 m³; yüksek tehlikede izin yok |
| Boru hacmi (hızlandırıcı ya da egzozcu var) | Düşük ve orta tehlikede en fazla 4,0 m³; yüksek tehlikede en fazla 3,0 m³ |
| Hacim sınırı aşılırsa | Hesapla ve uzak test vanasından yapılan denemeyle, başlığın açılmasından suyun çıkmasına kadar geçen sürenin 60 saniyeyi aşmadığı gösterilmelidir |
| Tasarım alanı | %25 büyütülür: orta tehlike-1’de 72 → 90 m², orta tehlike-2’de 144 → 180 m², orta tehlike-3’te 216 → 270 m² |
| Düşük tehlike | Kuru sistemde düşük tehlike değerleri kullanılmaz; orta tehlike-1 değerleri alınır |
| Başlık tipi | Yalnız dik (upright) ya da kuru sarkık (dry pendent); hızlı tepkili başlık kullanılmaz |
| Boru eğimi | Branşmanlarda en az %0,4, dağıtım borularında en az %0,2 — su tahliye edilebilmeli |
| Alarm | Düşük hava basıncı alarmı zorunlu |
| Yüksek tehlike depolama | Kuru sistem önerilmez |
Tasarım alanının büyütülmesinin sebebi basittir: su başlığa geç ulaştığı için yangın o sürede büyür ve suyun geldiği anda ıslak sisteme göre daha fazla başlık açılmış olur. Depo hacmi ve pompa debisi de bu büyütülmüş alana göre hesaplanır; BYKHY’nin depo tablosunda kuru sistemin, bir üst tehlike sınıfının ıslak sistem değeriyle aynı satırda okunması bu yüzdendir. Hesabı yangın suyu deposu hesabı sayfasında gösterdik.
Hızlandırıcı ve Egzozcu
Büyük bir kuru sistemde, açılan tek başlıktan kaçan havanın vanayı açma basıncına düşürmesi uzun sürebilir. Hızlandırıcı, sistemdeki ani hava kaybını algılayıp havayı vananın ara odasına yönlendirir ve vanayı erken açtırır. Egzozcu ise hat havasını hızla atmosfere boşaltır. İki cihaz da standardın izin verdiği boru hacmini büyütür; bu yüzden orta büyüklükteki kuru sistemlerin çoğunda biri bulunur. Hızlandırıcının vanaya yakın ve üreticinin öngördüğü şekilde, priming suyundan korunarak bağlanması gerekir.
Kompresör Seçimi ve Hava Basıncı
Kuru sistemin havası sürekli bir kaynaktan beslenir: çoğunlukla sisteme özel bir kompresör, bazen fabrikanın basınçlı hava hattı ya da azot jeneratörü. Hava basıncı vana üreticisinin verdiği aralıkta tutulur; NFPA 13 uygulamasında bu değer, vananın açma basıncının yaklaşık 1,4 bar (20 psi) üzerindedir. Gereğinden yüksek basınç, vananın açılmasını geciktirir.
Kompresör seçilirken debisine dikkat edilir: NFPA 13, boşalmış bir sistemin normal hava basıncına 30 dakika içinde yeniden getirilebilmesini ister. Aşırı büyük bir kompresör de sakıncalıdır, çünkü açılan bir başlıktan kaçan havayı telafi ederek vananın açılmasını geciktirebilir; bu yüzden kompresör çoğunlukla bir hava bakım ünitesi ve kısıtlayıcı üzerinden bağlanır. Hava hattına nem alıcı konması, boruların içindeki korozyonu ve donan yoğuşma suyunu azaltır.
Aşağıdaki araç, kuru tesisatın boru hacminden ve vananın istediği hava basıncından kompresörün en az serbest hava debisini hesaplar; aynı yerde hacmin TS EN 12845 sınırına sığıp sığmadığını da gösterir.
Hava basıncını kuru vananın üreticisi verir (su basıncına göre değişir). TS EN 12845 kompresör için dolum süresi yazmaz; NFPA 13 sistemi 30 dakikada normal hava basıncına getirmeyi ister. Kompresör, etiketindeki serbest hava debisi (FAD) bu değerin üzerinde seçilir ve küçük kaçakları sürekli karşılayabilmelidir.
Kuru Sistemin Zorlukları
- Yoğuşma ve korozyon: basınçlı havadaki nem borularda yoğuşur; alçak noktalarda su birikir, kışın donar ve boruyu çatlatır. Eğim, drenaj noktaları ve kuru hava bu yüzden önemlidir.
- Yanlış açılma: hava kaçağı büyürse ya da kompresör arızalanırsa hava basıncı düşer ve vana yangın olmadan açılır; borular suyla dolar, donma riski geri gelir. Düşük hava basıncı alarmı bu anı önceden haber verir.
- Açıldıktan sonra kurtarma: vana açıldıktan ya da test edildikten sonra sistemin suyu boşaltılmalı, alçak noktalar drene edilmeli ve vana yeniden kurulmalıdır; bu iş sistemi tanıyan birinin elinde bile zaman alır.
Test ve Bakım
Kuru sistemler kurulumda hidrostatik testin yanında 24 saatlik bir hava testine tabi tutulur; ayrıntısı yangın tesisatı basınç testi sayfasında. İşletmede hava basıncı ve kompresör düzenli izlenir, TS EN 12845’in programına göre kuru alarm vanası altı ayda bir çalıştırılarak denenir; kış öncesinde alçak nokta drenleri boşaltılır. Periyodik kontrol çizelgesini sprinkler bakımı sayfasında bulabilirsiniz.
Kuru alarm vanası setini ve gövdesini kuru alarm vanası seti ürün sayfasında inceleyebilirsiniz. Otopark ya da soğuk depo projenizde kuru sistemin gerekli olup olmadığını ve boru hacminin sınıra takılıp takılmadığını birlikte değerlendirmek için bize yazabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kuru borulu sprinkler sistemi nedir?
Boruları su yerine basınçlı hava ya da azotla dolu bekleyen sprinkler sistemidir. Su, ısıtılan bir odadaki kuru alarm vanasının arkasında tutulur; başlık açılıp hava kaçınca vana açılır ve su borulara dolar.
Kuru sprinkler sistemi nerede kullanılır?
Donma riski olan ısıtılmayan otoparklarda, soğuk hava depolarında, yükleme alanlarında ve saçak altlarında; ayrıca ortam sıcaklığının 70 °C’yi aştığı hacimlerde. TS EN 12845 kuru sistemi yalnız bu iki durumda kabul eder.
Kuru sistemde su başlığa ne kadar sürede gelmeli?
TS EN 12845, boru hacmi sınırının aşıldığı sistemlerde başlığın açılmasından suyun çıkmasına kadar geçen sürenin 60 saniyeyi aşmadığının hesap ve denemeyle gösterilmesini ister. NFPA 13 de test bağlantısından ilk suyun 60 saniye içinde gelmesini ister.
Kuru sistemde neden hızlı tepkili başlık kullanılmaz?
TS EN 12845 kuru borulu sistemlerde hızlı tepkili başlığa izin vermez. Su gecikmeli geldiği için erken açılan çok sayıda başlık, suyun ulaşmasından önce hava basıncını ve su dağılımını olumsuz etkileyebilir; kuru sistemde yalnız dik ya da kuru sarkık standart başlıklar kullanılır.
Kuru sprinkler sistemi için kompresör nasıl seçilir?
Kompresör, boşalmış sistemi normal hava basıncına makul sürede getirebilmeli (NFPA 13’e göre 30 dakika) ama açılan bir başlıktan kaçan havayı telafi edecek kadar büyük olmamalıdır. Hava bakım ünitesi, kısıtlayıcı ve nem alıcıyla birlikte bağlanır.
Kuru sistemde tasarım alanı neden büyür?
Su başlığa gecikmeli ulaştığı için yangın o sürede büyür ve daha fazla başlık açılır. TS EN 12845 bu yüzden kuru sistemlerde tasarım alanını %25 büyütür; örneğin orta tehlike-1’de 72 m² yerine 90 m² alınır.