Kısa cevap: sprinkler başlıkları önce takılma yönüne göre ayrılır. Tavandan aşağı sarkan pendent, borunun üstüne dik takılan upright ve duvar dibinden yatay püskürten sidewall başlıklar temel üç tiptir. Asma tavanda görünmemesi istenen yerlerde gömme ya da gizli başlıklar, donma riski olan yerlerde kuru sarkık başlıklar, yüksek raflı depolarda ESFR gibi depo tipi başlıklar kullanılır.
Takılma Yönüne Göre: Pendent, Upright ve Sidewall
Bir sprinkler başlığının altındaki metal tabla (deflektör), ampul patladıktan sonra çıkan su jetini kırıp şemsiye biçiminde dağıtır. Deflektörün şekli başlığın hangi yönde takılacağına göre tasarlanır; bu yüzden aynı gövdenin sarkık ve dik sürümleri birbirinin yerine kullanılamaz.
| Tip | Nasıl takılır? | Tipik kullanım yeri |
|---|---|---|
| Pendent (sarkık) | Branşman borusundan aşağı doğru; deflektör düz bir disktir | Asma tavanlı ofis, otel, hastane, alışveriş merkezi |
| Upright (dik) | Borunun üstüne yukarı bakacak şekilde; deflektör çanak biçimlidir | Tavanı açık hacimler: otopark, depo, fabrika, teknik hacimler |
| Sidewall (duvar tipi) | Duvar dibinde, suyu odanın içine doğru yatay yönde atar | Otel odası, koridor, tavanına boru getirilmek istenmeyen küçük hacimler |
Pendent sprinkler asma tavanlı mahallerin başlığıdır: boru tavanın üstünde kalır, başlık tavandan aşağı sarkar ve tavan deliğini bir rozet (escutcheon) kapatır. Upright sprinkler ise boruların açıkta olduğu yerlerde kullanılır; başlık borunun üstünde durduğu için boru, suyun yayılmasına engel olmaz. Deflektörlerin üzerinde çoğu üretici tipi harflerle yazar: “SSU” dik (standard spray upright), “SSP” sarkık (standard spray pendent) başlık demektir.
Sidewall başlıklar tavan boyunca boru çekmenin zor ya da istenmeyen olduğu dar hacimler için geliştirilmiştir. Yatay ve dikey türleri vardır; koruyabildikleri oda derinliği ve genişliği üreticinin onaylı tablosuna bağlıdır, bu yüzden başka bir başlıkla değiştirilmeleri özellikle risklidir. TS EN 12845’e göre sidewall başlıklar yalnız düz tavanın altında kullanılır; yüksek tehlike sınıflarında ise koridor, kablo kanalı ve kolon gibi dar alanlarla sınırlıdır.
Tavan Görünümüne Göre: Açık, Gömme ve Gizli Başlıklar
- Açık (standart) pendent: gövdenin tamamı tavanın altındadır. En ekonomik ve en yaygın çözümdür.
- Gömme (recessed): gövdenin bir kısmı iki parçalı bir rozetin içine, tavanın içine gömülür; tavanda yalnız deflektör ve ampul görünür.
- Gizli (concealed): başlık tavanın içinde kalır, önünü düz ve genellikle beyaz bir kapak plakası kapatır. Yangında önce kapak plakasının lehimi erir ve plaka düşer, ardından başlığın kendi ampulü ya da lehimi açılır. Otel, müze ve mimari önemi olan hacimlerde tercih edilir.
Bu başlıkların kullanım yeri sınırlıdır: TS EN 12845, gömme, sıva altı ve gizli başlıkların orta tehlike-4 ile yüksek tehlike sınıflarında kullanılmasına izin vermez. Depo, üretim alanı ya da yüksek yangın yüklü bir hacimde estetik gerekçeyle gizli başlık seçilemez.
Gizli başlıklarda iki hata sık görülür: kapak plakasının tavan rengine uysun diye sahada boyanması ve plakanın başlığa oturmayacak şekilde, tavan yüksekliği hesaba katılmadan takılması. Boyanmış bir kapak geç düşer; yanlış oturan kapak ise başlığı hiç açılmayacak biçimde kilitleyebilir. Kapak plakası yalnız üreticisinin fabrikada uyguladığı renklerle kullanılır.
Tepki Hızına Göre: Standart ve Hızlı Tepkili Başlıklar
Aynı sıcaklık sınıfındaki iki başlık, ısıya aynı hızda tepki vermez. Isıyı algılayan eleman ne kadar incelirse o kadar çabuk ısınır: standart tepkili başlıklarda genellikle 5 mm çaplı cam ampul, hızlı tepkili başlıklarda 3 mm ya da daha ince ampul kullanılır. Bu fark, üreticilerin teknik föylerinde RTI (tepki zamanı indeksi) değeriyle verilir; RTI küçüldükçe başlık yangını daha erken fark eder.
| Sınıf | RTI |
|---|---|
| Hızlı tepkili (quick response) | 50 ve altı |
| Özel tepkili (special response) | 50–80 |
| Standart tepkili (standard response) | 80’in üzeri (A sınıfı) |
Sınırlar yaklaşıktır: EN 12259-1 sınıfı RTI ile birlikte iletkenlik faktörüne (C) göre belirler ve standart tepkiliyi A ve B diye ikiye ayırır; TS EN 12845 bu ikisinden yalnız A sınıfına izin verir.
Tepki hızı her sistemde serbestçe seçilemez. TS EN 12845’e göre kuru borulu sistemlerde ve yalnız algılamayla açılan ön tepkili sistemlerde hızlı tepkili başlık kullanılmaz; raf içi başlıklar ise yalnız hızlı tepkili olur ve tavandaki başlıklar raf içindekilerden daha hızlı olamaz.
Hızlı tepkili başlıklar insanların uyuduğu ya da tahliyenin uzun sürdüğü yerlerde (otel, hastane, yurt, konut) ve yangının küçükken bastırılması istenen alanlarda tercih edilir. Sıcaklık sınıflarının renkleri ve seçimi için sprinkler kaç derecede çalışır sayfasındaki tabloya bakabilirsiniz.
Özel Başlıklar
| Başlık | Ne işe yarar? |
|---|---|
| Kuru sarkık (dry pendent) | Isıtılan bir hacimdeki ıslak borudan, donma riski olan bir bölüme (soğuk oda, saçak altı, rampa girişi) uzanan uzun gövdeli başlık; gövde içinde su bekletmez |
| ESFR | Erken bastırma hızlı tepkili başlık; yüksek raflı depolarda yangını kontrol altında tutmakla yetinmeyip bastırmayı hedefler. Ayrıntısı ESFR sprinkler yazımızda |
| Depo tipi (iri damlalı, CMSA) | Büyük K faktörüyle iri damla üretir; damlalar yangın bulutunu delerek istif yüzeyine ulaşır |
| Genişletilmiş kapsamlı (EC) | Standart başlıktan daha büyük bir alanı korur; aralığı üreticinin onaylı tablosundan alınır, genel mesafe tablosu uygulanmaz |
| Raf içi (in-rack) | Yüksek istifte raf katları arasına konan, yalnız hızlı tepkili başlık; üstünden su gelebilecek yerlerde en az 75 mm’lik bir su kalkanıyla kullanılır |
| Konut tipi (residential) | Konutlarda tahliye süresini uzatmak için hızlı tepkili ve duvarları ıslatacak desende tasarlanmış başlık |
| Açık başlık / nozul | Ampulü olmayan başlık; baskın (deluge) sistemlerde bütün başlıkların aynı anda su vermesi için kullanılır |
Başlığın Üzerindeki İşaretler Nasıl Okunur?
Her sprinkler başlığının deflektöründe ya da gövdesinde üreticinin adı veya işareti, üretim yılı, başlık tipi ve çoğu zaman bir model ya da tanımlama numarası bulunur. Cam ampulün rengi sıcaklık sınıfını, ampulün kalınlığı tepki hızını gösterir. Sahada bir başlığın aynısını bulmak için bu işaretler ve üreticinin teknik föyü birlikte okunur; “aynı görünüyor” diye seçilen başlık, K faktörü ya da tepkisi farklı çıkabilir.
Başlık Seçerken ve Değiştirirken
- Dört özellik birlikte eşleşmeli: tip (pendent/upright/sidewall), K faktörü, sıcaklık sınıfı ve tepki hızı. K faktörünün ne olduğunu sprinkler K faktörü sayfasında anlattık.
- Açılan ya da hasar gören başlık tamir edilmez, yenisiyle değiştirilir. Bunun için sistemin yanında yedek başlık dolabı ve başlığa uygun özel anahtar bulundurulur. BYKHY en az 6 yedek başlık ister; TS EN 12845 sayıyı tehlike sınıfına göre verir: düşük tehlikede 6, orta tehlikede 24, yüksek tehlikede 36 başlık. Dolap, sıcaklığı 27 °C’yi aşmayan bir yerde durur.
- Başlık, deflektöründen ya da ampulünden tutularak sıkılmaz; yalnız kendi anahtarıyla, gövdesindeki anahtar yüzeylerinden sıkılır. Çatlamış bir ampul aylar sonra kendiliğinden patlayabilir.
- Başlıkların yeri de tipi kadar önemlidir: aralık, duvar ve tavan mesafeleri için sprinkler kaç metrede bir konur sayfasındaki tabloya bakın.
Katalogdaki pendent, upright, sidewall, gizli ve kuru sarkık başlıkları sprinkler başlıkları listesinde inceleyebilirsiniz. Mevcut bir tesiste hangi başlığın kullanıldığını belirlemek ya da yanlış tipte takılmış başlıkları tespit etmek için saha kontrolü talep edebilirsiniz; ASPEK bu kontrolü sprinkler bakımının bir parçası olarak yapar.
Sık Sorulan Sorular
Pendent ile upright sprinkler arasındaki fark nedir?
Pendent başlık borudan aşağı sarkar ve asma tavanlı yerlerde kullanılır; upright başlık borunun üstüne dik takılır ve tavanı açık yerlerde kullanılır. Deflektörleri farklı şekillendirildiği için biri diğerinin yerine takılamaz.
Pendent sprinkler nerede kullanılır?
Boruların asma tavanın üstünde kaldığı ofis, otel, hastane, mağaza ve alışveriş merkezi gibi hacimlerde kullanılır. Başlık tavandan aşağı sarkar, tavandaki deliği bir rozet kapatır.
Gizli (concealed) sprinkler güvenli mi?
Onaylı bir gizli başlık, kapak plakası düştükten sonra standart bir başlık gibi çalışır. Güvenliği, kapak plakasının boyanmamasına ve tavan yüksekliğine göre doğru oturtulmasına bağlıdır; bu iki hata kapağın geç düşmesine ya da başlığın kilitlenmesine yol açabilir.
Sidewall sprinkler nereye konur?
Duvar dibine, tavana yakın bir kota konur ve suyu odanın içine doğru atar. Otel odaları ve koridorlar gibi tavanına boru getirilmek istenmeyen hacimlerde kullanılır; koruyabileceği oda ölçüsü üreticinin onaylı tablosundan alınır.
Kuru sarkık sprinkler ne işe yarar?
Isıtılan bir hacimdeki ıslak borudan, donma riski olan bir bölüme uzanır. Gövdesinde su bekletmediği için soğuk oda, saçak altı ve açık rampalarda boru donmadan koruma sağlar.
Sprinkler başlığı değiştirilirken nelere dikkat edilir?
Yeni başlığın tipi, K faktörü, sıcaklık sınıfı ve tepki hızı eskisiyle aynı olmalıdır. Başlık kendi anahtarıyla sıkılır, ampulüne ya da deflektörüne kuvvet uygulanmaz; değişim sırasında o bölgenin vanası kapatılıp iş bitince yeniden açıldığı kayda geçirilir.