Kısa cevap: akış anahtarı (flow switch), sprinkler borusunun içinde suyun akmaya başladığını algılayıp yangın algılama paneline sinyal veren cihazdır. Borunun içine giren esnek bir kanat, su akınca yön değiştirir ve anahtarın kontağını kapatır; ayarlanabilir bir gecikme, basınç dalgalanmalarının yanlış alarm üretmesini önler. Vana izleme anahtarı (tamper switch) ise su akışını değil, bir vananın kapatılmaya başlandığını algılar ve arıza sinyali verir.
Akış Anahtarı Ne İşe Yarar?
Bir sprinkler başlığı açıldığında bunu ilk bilen, borudaki sudur. Alarm vanası bütün tesisatta akışın başladığını haber verir; ama tesisat birçok kata ya da bölgeye yayılıyorsa hangi bölgede su aktığını söyleyemez. Akış anahtarları bu yüzden her kat ya da bölge hattına ayrı ayrı konur ve yangın paneline “şu bölgede su akıyor” bilgisini verir. BYKHY de ana beslemenin birden fazla bölgeye hizmet ettiği sistemlerde her bölgeye ya da kolona bir akış anahtarı, bir test-drenaj vanası ve izleme anahtarlı bir kesme vanası konmasını ister (Madde 96).
Yönetmelik, akış anahtarlarının kontak çıkışlarının yangın alarm sistemine bağlanmasını da şart koşar; sprinkler ile otomatik algılama birlikte varsa akış anahtarları ve alarm vanası setleri alarm sistemine ayrı bölgeler olarak bağlanır (Madde 75 ve 78). Böylece sprinklerin açılması, binanın tahliye alarmını ve itfaiye bildirimini de başlatır.
Akış Anahtarı Nasıl Çalışır?
Yangın tesisatında en yaygın tip kanatlı (paddle) akış anahtarıdır. Borunun üst yüzüne açılan bir delikten içeri, borunun çapına uygun ince ve esnek bir kanat sokulur. Su durgunken kanat dik durur. Bir başlık açılıp su akmaya başladığında akış kanadı eğer; kanada bağlı mil, anahtarın gövdesindeki mekanizmayı hareket ettirir ve ayarlanan gecikme süresi dolunca kontakları değiştirir.
Gecikme neden gerekli?
Borudaki su, akış olmadan da kıpırdayabilir: jokey pompanın kalkıp durması, şebeke basıncındaki dalgalanmalar ya da bir vananın açılıp kapanması kanadı bir an için oynatabilir. Anahtarın içindeki gecikme düzeneği, kanadın belirli bir süre boyunca eğik kalmasını bekler; kısa oynamalar alarm üretmez. Yaygın bir kanatlı akış anahtarında gecikme 0–90 saniye arasında ayarlanabilir ve anahtar, dakikada 38 litre civarındaki bir akışta çalışacak şekilde tasarlanır — bu, tek bir sprinkler başlığının debisinden azdır. Gecikme, alarmın gereksiz yere bekletilmemesi için mümkün olan en kısa değerde tutulur: NFPA 72, en küçük başlığın debisine eşit bir akışta alarm sinyalinin 90 saniye içinde başlamasını ister; NFPA 13’ün kabul testinde de sesli alarm en geç 5 dakikada duyulmalıdır.
Montajda Dikkat Edilecekler
- Yatay borunun üst yüzü: anahtar genellikle yatay borunun üstüne, gövdesi dik duracak şekilde takılır; dikey borularda üreticinin izin verdiği yönde kullanılır.
- Düz boru mesafesi: kanadın düzgün çalışması için anahtar, yön değiştiren bir bağlantı parçasına çok yakın olmamalıdır. Yaygın bir üretici föyü, dirsek ve te gibi parçalardan en az 15 cm, vana ve drenajlardan en az 60 cm mesafe ister; kullanılan modelin föyü esas alınır.
- Kanat boyu: kanat, boru çapına uygun model ya da üreticinin verdiği hazır kanatlar arasından seçilir ve kesilmez; yanlış boy kanadın boruya sürtmesine ya da akışı hiç algılamamasına yol açar.
- Delik ve conta: deliğin çapaksız açılması ve gövde contasının düzgün oturması gerekir; kötü açılmış bir delik hem kaçağa hem kanadın takılmasına sebep olur.
- Akış yönü: gövdenin üzerindeki ok, suyun akış yönüyle aynı olmalıdır.
- Test bağlantısı: TS EN 12845’e göre her akış anahtarından sonra, akış yönünde, bölgedeki en küçük başlığın debisini temsil eden bir test bağlantısı ve drenaj bulunur; açılan suyun akışı gözle görülebilmelidir.
Akış Anahtarı Panele Nasıl Bağlanır?
Akış anahtarının içinde genellikle birbirinden bağımsız iki kontak bulunur; biri yangın algılama paneline, diğeri gerekirse yerel bir sinyal ya da bina otomasyonuna kullanılır. Konvansiyonel bir panelde kontak, bölge hattına panelin tarif ettiği hat sonu elemanıyla bağlanır; adresli bir panelde ise bir giriş modülü üzerinden hatta katılır ve panelde kendi adıyla (ör. “3. kat sprinkler akış”) görünür. Kontağın doğru bağlandığı, test bağlantısından su akıtılarak panelde doğru bölgenin alarm verdiği görülerek denenir. Panel tarafındaki modüller için adresli yangın algılama sayfasına bakabilirsiniz.
Neden Yalnız Islak Sistemde?
TS EN 12845 akış anahtarının yalnız ıslak tesisatta kullanılmasına izin verir; NFPA de kanatlı akış anahtarını kuru, ön tepkili ve baskın sistemlerde kullanmaz. Bu sistemlerde borular kuru bekler ve vana açıldığında su, boş boruya büyük bir hızla dolar; bu ani darbe kanadı koparabilir ya da bükebilir. Kuru sistemlerde akış bilgisi, alarm vanasının alarm hattındaki basınç anahtarından alınır. Kuru sistemleri kuru borulu sprinkler sistemi sayfasında anlattık.
Vana İzleme Anahtarı (Tamper Switch)
Bir sprinkler sisteminin yangında hiç çalışmamasının en sık sebeplerinden biri kapalı bir vanadır: bakım, tadilat ya da bir kaçak yüzünden kapatılmış ve açılması unutulmuş bir bölge ya da ana vana. Vana izleme anahtarı, vananın kapatılmaya başlandığını algılayıp panele bir arıza (yangın değil) sinyali gönderir.
- Kelebek vanalarda izleme anahtarı çoğunlukla vananın dişli kutusunun içinde, fabrikadan hazır gelir.
- Yükselen milli sürgülü vanalarda (OS&Y) anahtar, vananın boyunduruğuna kelepçeyle bağlanır ve kolu milin üzerindeki bir yivde durur; vana kapatılmaya başlayınca mil yükselip ya da alçalıp kolu iter.
- Duyarlılık: NFPA 72’ye göre sinyal, el çarkı en fazla iki tur çevrildiğinde ya da mil yolunun beşte birini katetmeden gelmelidir; TS EN 12845 de izleme istenen yerlerde vananın tam açık konumdan çıktığı anda sinyal verilmesini ister.
BYKHY, sprinkler ile algılama sistemi birlikte bulunduğunda kesme vanalarının izleme anahtarlarının ve diğer arıza kontaklarının sürekli denetlenmesini ister. İzleme anahtarının sinyali “yangın” değil “arıza” olarak programlanır; amaç, kapalı vanayı yangından önce yakalamaktır.
Akış Anahtarı ile Vana İzleme Anahtarı Farkı
| Akış anahtarı | Vana izleme anahtarı | |
|---|---|---|
| Neyi algılar? | Boruda su akışını | Vananın kapatılmaya başlanmasını |
| Panelde ne olarak görünür? | Yangın alarmı (sprinkler akışı) | Arıza ya da izleme sinyali |
| Nereye takılır? | Bölge ya da kat hattının borusuna | Kesme vanasının üzerine |
| Neyi önler? | Yangının geç fark edilmesini | Kapalı vanayla yangına girilmesini |
Test ve Bakım
Akış anahtarları TS EN 12845’e göre üç ayda bir denenir: bölgenin test bağlantısı açılır, su akıtılır ve alarmın panelde doğru bölgede, gecikme süresi içinde geldiği görülür. Vana izleme anahtarları ise vana birkaç tur kapatılarak denenir ve arıza sinyalinin geldiği, vana açılınca da kaybolduğu kontrol edilir; deneme bitince vananın tam açık ve kilitli olduğu ayrıca doğrulanır. Periyotların tamamı sprinkler bakımı sayfasındaki çizelgede yer alıyor.
Katalogdaki su akış anahtarını ürün sayfasında inceleyebilirsiniz. Mevcut tesisatınızda akış anahtarlarının ve izleme anahtarlarının panele doğru bağlanıp bağlanmadığını uçtan uca denetlemek için bize yazabilirsiniz; mekanik ve elektronik tarafı aynı ekiple kontrol ederiz.
Sık Sorulan Sorular
Akış anahtarı nedir?
Sprinkler borusunda suyun akmaya başladığını algılayıp yangın algılama paneline sinyal veren cihazdır. Borunun içindeki esnek bir kanat, su akınca eğilir ve ayarlanan gecikmeden sonra anahtarın kontağını değiştirir.
Akış anahtarı ne işe yarar?
Yangının hangi kat ya da bölgede olduğunu bildirir. Alarm vanası bütün tesisatta akışı algılar; akış anahtarları ise her bölge hattına ayrı konarak panelde sprinklerin hangi bölgede açıldığını gösterir.
Akış anahtarının gecikme ayarı ne olmalı?
Basınç dalgalanmalarının yanlış alarm üretmeyeceği en kısa değer seçilir. Yaygın anahtarlarda gecikme 0–90 saniye arasında ayarlanabilir; NFPA 72, tek başlık debisindeki akışta alarm sinyalinin 90 saniye içinde başlamasını ister.
Akış anahtarı kuru sistemde kullanılır mı?
Hayır. TS EN 12845 akış anahtarını yalnız ıslak tesisatta kabul eder. Kuru, ön tepkili ve baskın sistemlerde su boş boruya hızla dolduğu için kanat zarar görebilir; bu sistemlerde alarm hattındaki basınç anahtarı kullanılır.
Vana izleme anahtarı ne işe yarar?
Bir kesme vanasının kapatılmaya başlandığını algılayıp panele arıza sinyali gönderir. Böylece bakımdan sonra kapalı unutulan bir vana, yangından önce fark edilir.
Akış anahtarı neden yanlış alarm verir?
En sık sebepler çok kısa ayarlanmış gecikme, jokey pompanın ya da şebekenin yarattığı basınç dalgalanmaları ve dirsek, vana gibi parçalara çok yakın montajdır. Gecikmenin ve montaj mesafesinin üretici föyüne göre düzeltilmesi çoğu zaman sorunu çözer.