Hangi hatta rijit, hangisinde esnek kaplin; hangi fitting?
Faal bir alışveriş merkezinde ya da kısa sürede bitmesi gereken bir depo genişlemesinde yangın tesisatı çoğu zaman yivli boru ve kaplinlerle kurulur: boru ucuna yiv açılır, iki uç bir kaplinle birleştirilir, kaynak ve sıcak iş gerekmez. Bu hızın bir koşulu var: kaplin, fitting ve boru aynı yiv ölçüsüne göre hazırlanmalı ve birleşimin rijit mi esnek mi olacağı baştan seçilmeli. Seçimde dört soru var. Birleşim kaynaklı hat gibi sabit mi kalmalı, yoksa açısal sapma ve hareket mi karşılamalı? Boru hangi dış çapta, hangi et kalınlığında ve yiv hangi yöntemle açılacak? Hat hangi basınçta çalışacak, proje hangi belgeyi istiyor? Parça flanşlı bir vanaya ya da pompaya bağlanıyorsa karşı flanş hangi standartta? Katalogda Victaulic kaplin ve fittinglerinin yanında Viking’in CPVC boru ve fittingleri de var; plastik boru ayrı kurallarla çalıştığı için son tabloda ayrıca ele aldık.
Seçim rehberi ve sık sorulanlar
Kaplin ve fitting seçimi
| Parça | Ne sağlar | Nerede | Siparişte |
|---|---|---|---|
| Rijit kaplin | Birleşimi kaynaklı ya da flanşlı hat gibi sabit tutar; askı ve destek de o hatlardaki gibi planlanır | Kolonlar, ana dağıtım ve branşman hatları; makine daireleri ve pompa bağlantıları gibi rijitlik istenen yerler | Boru dış çapı, yiv profili, çalışma basıncı; sökmeden takılan (montaja hazır) model mi |
| Esnek kaplin | Birleşimde sınırlı açısal sapma, dönme ve eksenel hareket; oturma, titreşim ve ısıl hareketi karşılar | Bina derzleri, deprem bölgelerinde esnek bağlantı istenen noktalar, hareket beklenen hatlar | Föydeki en büyük sapma ve uç boşluğu; esnek hat sarkmaya ve yana kaymaya karşı ek destek ister |
| Yivli fitting | Dirsek, T, redüksiyon ve kapaklarla yön ve çap değişimi | Bütün yivli hatlar | Kaplinle aynı yiv sistemi; katalogda montaja hazır sürümler var |
| Mekanik T ve çıkış T’si | Ana boruya açılan delikten civatalı gövdeyle branşman ya da başlık çıkışı; kaynak ya da tam T gerekmez | Branşman ve sprinkler inişleri, mevcut hatta yeni çıkış | Ana boru ve çıkış çapı; çıkışın dişli mi yivli mi olduğu; açılacak deliğin ölçüsü föyden |
| Flanş adaptörü | Yivli boruyu flanşlı vana, pompa ya da cihaza bağlar | Pompa dairesi, flanşlı vana bağlantıları | Karşı flanşın standardı: katalogdaki bir yivli flanş adaptörü ANSI Class 125 ve 150 flanşlarla, 12 bara kadar kullanılır |
| Y tipi süzgeç | Sudaki katı parçaları tutar | Tıkanmaya duyarlı donanımın önü, ör. açık nozullu hatlar | Süzgecin basınç kaybı hesaba girer; temizlik ve boşaltma için erişim bırakılır |
Boru, yiv ve kaplin uyumu
| Konu | Bilinmesi gereken | Siparişte |
|---|---|---|
| Yiv profili | Kaplin ve fittingler, boruya açılan yivin ölçü tablosuna göre üretilir; aynı üreticinin bile ayrı yiv sistemleri vardır (ör. standart OGS profili ve DN25 boru için ayrı IGS profili) | Boruya hangi profilin açılacağını ve kaplin ailesini aynı satırda belirtin |
| Hadde ve kesme yiv | Hadde yiv boruyu soğuk şekillendirir, metal kaldırmaz; kesme yiv metal kaldırır. TS EN 12845, kesme yivli ya da dişli DN150’ye kadar çelik boruda en az orta seri et kalınlığı ister | Boru serisini (et kalınlığını) ve yiv yöntemini yazın |
| Dış çap | DN150 çelik boru 165 mm ya da 168 mm dış çapla gelebilir; vana ve kaplinler bu iki ölçü için ayrı kodla üretilir | Borunun gerçek dış çapını ölçün ya da boru standardını yazın |
| Esneklik payı | Bir kaplin üreticisinin tasarım verisine göre kesme yivli boru, aynı çaptaki hadde yivli boruya göre esnek kaplinde iki kat genleşme ve sapma payı verir | Sapma gereken hatta yiv yöntemini buna göre seçin |
| Conta ve yağlama | Conta rengi malzeme sınıfını gösterir; bir üreticinin talimatına göre kuru tesisatta ve suyla doldurmadan önce hava testi yapılacak hatlarda conta ek yağlama ister | Kuru sistem ya da hava testi varsa belirtin; yalnız uyumlu yağlayıcı kullanılır |
| Sıkma | Montaja hazır kaplinlerde somunlar, civata pabuçları metal metale değene kadar dönüşümlü sıkılır; bu noktadan sonra sıkmaya devam edilmez | Kontrol görseldir: esas olan tork değeri değil, pabuçların teması |
CPVC sprinkler borusunda üretici kuralları
Değerler katalogdaki CPVC boru ve fittinglerin üretici kılavuzundandır; projede kılavuzun güncel sürümü esas alınır.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Sistem tipi | Islak sistem için listelenir; kılavuz, basınçlı hava ya da gaz içeren sistemde kullanımı genel olarak yasaklar, ayrı bir bölümde yalnız hafif tehlike ve konut kullanımında, basıncı 15 psi’yi (yaklaşık 1 bar) aşmayan kuru tesisat için sınırlı bir UL listesinden söz eder; bu istisna üreticiyle teyit edilmeden uygulanmaz |
| Basınç testi | Yalnız suyla yapılır; kabul testi hava ya da basınçlı gazla yapılmaz. Yapıştırılan eklemler testten önce, çapa ve ortam sıcaklığına göre verilen kür süresi kadar bekletilir |
| Çalışma koşulu | 65 °C’de 175 psi (yaklaşık 12 bar) sürekli çalışma (UL ve LPCB); ortam sıcaklığı 2–65 °C, LPCB onayında en çok 50 °C |
| Kimyasal uyum | Kesme yağı, yağ bazlı boya, geleneksel diş macunu, onaysız yalıtım köpükleri, bazı kablolar ve glikol bazlı antifriz boruya zarar verebilir; metal boruyla birleşimden önce kesme yağı temizlenir |
| Dış ortam | Uzun süre güneş ışığına bırakılmaz; bina dışında yer üstü kullanım için listelenmemiştir |
| Hidrolik hesap | Hazen-Williams C = 150 ile ve NFPA 13’e göre; fitting kayıpları üreticinin eşdeğer boy tablosundan |
Kaplinli hatta montaj ve kabul kontrolü
- Her mekanik kaplinin en fazla 1 m yakınında bir askı bulunduğunu kontrol edin (TS EN 12845); askı kaplinin kendisine değil, bitişik boruya bağlanır.
- Esnek kaplinli hatlarda yana kaymayı ve sarkmayı önleyecek destekleri projede gösterin; hafif askılar borunun yanal hareketini tutmaz.
- Deprem bölgesindeki projelerde esnek bağlantıların yerini sismik askı projesiyle birlikte belirleyin; BYKHY Madde 96/6, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde katlardan ana dağıtım borularına bağlanan 65 mm ve daha büyük borularda esnek bağlantı, ana kolonlarda dört yollu destek ve borularda enine ve boyuna sabitleme askısı ister (yönetmelikteki “derece” ifadesi 1996 haritasına aittir, bugün yorum gerektirir).
- Yiv ölçülerini (yiv çapı, yiv genişliği, boru ucuyla yiv arasındaki conta oturma boyu) üreticinin tablosuyla karşılaştırın; ölçü dışı yiv, pabuçların metal metale temasını engeller.
- Hidrostatik testi askılar ve kaplinler tamamlandıktan sonra yapın; CPVC bölümlerde test yalnız suyla ve kür süresi dolduktan sonra yapılır.
- Kaplin ve fittinglerin belgesini isteyin: NFPA projesinde UL 213 listesi ya da FM 1920 onayı, LPCB’de LPS 1219.
Kuru sistem alışkanlığıyla ya da hızlı bir kaçak kontrolü için tesisatı basınçlı havayla denemek, CPVC borularda üreticinin açıkça yasakladığı bir uygulamadır: kılavuz, kabul testinin hava ya da basınçlı gazla yapılmasının sistemde hasara, ağır yaralanmaya ve ölüme yol açabileceğini yazar. Kabul testi suyla yapılır; hat, en yüksek ve en uzak başlıklardan havası alınarak yavaşça doldurulur, yapıştırma eklemlerinin kür süresi dolduktan sonra basınç verilir. Aynı projede çelik ve CPVC bölümler varsa test planı bölüm bölüm yazılmalıdır.
Sık sorulanlar
Rijit kaplin mi, esnek kaplin mi kullanılmalı?
Hattın ne kadar hareket etmesi gerektiğine bakılır. Rijit kaplin birleşimi kaynaklı ya da flanşlı bir hat gibi sabit tutar; kolonlarda, makine dairelerinde ve pompa bağlantılarında tercih edilir, askıları da o hatlarda olduğu gibi planlanır. Esnek kaplin birleşimde sınırlı sapmaya, dönmeye ve eksenel harekete izin verir; bina derzleri, oturma, titreşim ve deprem hareketi beklenen yerlerde kullanılır. Esnekliğin bir bedeli vardır: hat sarkabilir ve basınç itkisiyle yana kayabilir, bu yüzden ek askı ve yanal destek gerekir. Deprem koruması açısından rijit kaplin, esnek bağlantının yerine sayılmaz.
Farklı markaların kaplin ve fittingleri birlikte kullanılabilir mi?
Kaplin, boruya açılan yivin ölçüsüne göre çalışır; karışık kullanımda önce yiv profili ve boru dış çapı eşleşmelidir. Bunun ötesinde üreticilerin kurulum talimatları belirleyicidir: katalogdaki bir kaplinin talimatı boru ucunun ve yivin üreticinin kendi yiv ölçü tablosuna uymasını ister, bir izlemeli kelebek vananın föyü de vananın yalnız aynı üreticinin yiv profiline sahip boru ve ürünlerle kullanılabileceğini yazar. Farklı markaları aynı birleşimde kullanmak, üreticilerin talimat ve garanti koşullarının dışına çıkabilir; teklif aşamasında tek bir kaplin ailesi seçip boruyu ona göre yivlemek en sorunsuz yoldur.
Mekanik T ne zaman kullanılır, hesapta nasıl sayılır?
Mekanik T, ana boruya açılan bir deliğe oturan ve civatalı gövdesiyle boruyu saran bir çıkış parçasıdır; kaynak yapmadan ya da hattı kesip tam bir T koymadan branşman veya sprinkler inişi almayı sağlar. Yeni hatlarda montajı hızlandırır, mevcut bir hatta sonradan çıkış eklemek için de kullanılır; bu durumda hat boşaltılır, delik üreticinin verdiği ölçüde açılıp çapağı alınır. Hidrolik hesapta akışın branşa döndüğü bir bağlantı parçası olarak kayba katılır: TS EN 12845 önce üreticinin verdiği eşdeğer boyun kullanılmasını, bu veri yoksa standarttaki tablonun esas alınmasını ister.
CPVC sprinkler borusu nerelerde kullanılabilir?
Üretici kılavuzuna göre CPVC sprinkler boruları ıslak sistemler için listelenir; UL listesinde NFPA 13’ün hafif tehlike sınıfı ile konut sistemleri yer alır, hafif tehlikeli bir binanın içindeki orta tehlikeli odalarda da belirli koşullarla kullanılabilir. Boru ve fittingler FM ve LPCB tarafından da ıslak sistem için listelenmiştir; Avrupa projesinde LPCB listesinin kapsamı projeyle karşılaştırılır. Kılavuz ortam sıcaklığını 2–65 °C ile sınırlar, daha sıcak çatı aralarında havalandırma ya da yalıtım ister; bina dışında yer üstü kullanım için liste yoktur. Bu koşulların sağlanamadığı yerlerde çelik boru seçilir. Hesap C = 150 ile yapılır, yapıştırma ve test kılavuzdaki kür tablosuna göre yürütülür.
Kaplin contası nasıl seçilir, kuru sistemde fark var mı?
Conta malzemesi taşınan akışkana ve sıcaklığa göre seçilir; kaplin üreticileri malzeme sınıfını contanın renk koduyla gösterir ve uyum tablolarını ayrıca yayımlar. Yağlayıcı da contaya göre seçilir: katalogdaki bir kaplinin talimatına göre EPDM conta, üreticinin kendi yağlayıcısı, sabun bazlı çözeltiler, gliserin ve silikon gresle uyumludur; silikon sprey, mısır ve soya yağı ile hidrokarbon ya da petrol bazlı yağ ve greslerle uyumlu değildir. Kuru tesisat için ek bir kural var: aynı talimat, kuru sistemde, suyla doldurmadan önce hava testi yapılacak hatlarda ve −18 °C’nin altındaki montajda fabrikada yağlanmış contaya ek yağlama ister. Uyumsuz yağlayıcı contaya zarar verip kaçağa yol açabilir.