Kısa cevap: Türkiye'de uygulanan TSE CEN/TS 54-14:2018, dedektör başına sabit bir metrekare vermez; tavanın her noktasının en yakın dedektöre yatay uzaklığını sınırlar. Bu uzaklık duman dedektörü için en çok 6,2 m, ısı dedektörü için en çok 4,5 m'dir. Düzgün kare yerleşimde bu, duman dedektörleri arasında yaklaşık 8,8 m, duvara yaklaşık 4,4 m demektir; kare yerleşimde dedektör başına yaklaşık 77 m² (duman), 41 m² (ısı) düşer. İnternette sık görülen “100 m² ve 7,5 m” değerleri standardın eski baskısına ve İngiliz standardına aittir. Aşağıdaki hesap aracı oda ölçülerinize göre dedektör sayısını ve yerleşimi veriyor.
Kural Metrekare Değil, Yarıçap
Yönetmelik, otomatik algılamanın zorunlu olduğu binalarda dedektörlerin bütün mahallere "TS EN 54-14'e göre" yerleştirilmesini ister (BYKHY Madde 75/5). Bu doküman Türkiye'de TSE CEN/TS 54-14 adıyla yayımlanmış bir teknik şartnamedir; 2008 baskısının yerini 2018 baskısı almıştır. Şartname dedektör başına bir metrekare tablosu vermez; bunun yerine şunu sınırlar: tavanın herhangi bir noktası ile en yakın dedektör arasındaki yatay uzaklık. Yani her dedektörün tavanda bir "koruma dairesi" vardır ve bu daireler tavanın tamamını boşluksuz örtmelidir.
2018 baskısı bu yarıçapları küçülttü: duman dedektörü için 7,5 m'den 6,2 m'ye, ısı dedektörü için 5 m'den 4,5 m'ye. İnternette dolaşan sayıların karışık olmasının sebebi budur: "yaklaşık 100 m² ve 7,5 m" değerleri eski baskıya ve İngiliz standardı BS 5839-1'e, "duman için 60–80 m²" değerleri ise Almanya'da kullanılan DIN VDE 0833-2'nin alan tablosuna aittir.
Dedektör Yerleşim Tablosu
| Ölçü | Duman dedektörü | Isı dedektörü |
|---|---|---|
| Tavandaki herhangi bir noktadan en yakın dedektöre en büyük yatay uzaklık | 6,2 m | 4,5 m |
| Kare yerleşimde dedektörler arası (en çok) | ≈ 8,8 m | ≈ 6,4 m |
| Kare yerleşimde duvara (en çok) | ≈ 4,4 m | ≈ 3,2 m |
| Kare yerleşimde bir dedektörün koruduğu alan | ≈ 77 m² | ≈ 41 m² |
| Eni 2 m'yi geçmeyen koridorda dedektörler arası | 12,4 m | 9 m |
| Koridorun uç duvarına | en çok 6,2 m | en çok 4,5 m |
| Duyarlı elemanın tavandan uzaklığı | 25–600 mm; oda yüksekliğinin üst %10'u içinde | 25–150 mm; oda yüksekliğinin üst %10'u içinde |
| Duvara en az | 0,5 m | 0,5 m |
| Hava menfezine en az | 0,5 m | 0,5 m |
Kare yerleşimdeki aralık, yarıçapın karenin yarı köşegenine eşit olmasından gelir: 6,2 × √2 ≈ 8,77 m. Tablodaki "≈ 8,8 m" bu değerin yuvarlanmışıdır; sınırda kalan bir ölçüde hesap aracı katı değeri kullanır. Dikdörtgen bir yerleşimde bir yön kısaldıkça öbür yön uzayabilir; önemli olan hücrenin yarı köşegeninin yarıçapı aşmamasıdır.
Hesap Aracı: Kaç Dedektör Gerekir?
Oda boyunu, enini ve tavan yüksekliğini girin. Araç dedektörleri eşit bir ızgaraya yerleştirip her hücrenin yarı köşegenini yarıçapla karşılaştırır, eşit ızgaralar içinde en az dedektörlü olanı seçer ve tavan yüksekliğinin seçilen dedektör için uygun olup olmadığını söyler.
Araç yalnız eşit ızgarayı hesaplar. Sıraları kaydırılmış bir yerleşimle bazı odalarda daha az dedektör yetebilir (ör. 20 × 30 m’de 8); böyle bir yerleşim projede çizimle gösterilir.
TSE CEN/TS 54-14:2018 (BYKHY Madde 75/5 atfı): tavanın her noktası en yakın dedektöre yatayda duman için en çok 6,2 m, ısı için 4,5 m uzakta olmalı. Araç düz tavanlı dikdörtgen bir oda için dedektörleri eşit ızgaraya yerleştirir; L biçimli mahali dikdörtgenlere bölüp sonuçları toplayın. Kiriş, eğimli ve testere dişi tavan, güçlü hava akımı, raf ve bölmeler, asma tavan boşlukları kapsam dışıdır. Nihai yerleşimi proje müellifi belirler, idare onaylar.
Aracın varsayılan örneği 20 × 30 m'lik bir salon: alan 600 m², alanı 77'ye bölüp yukarı yuvarlarsanız 8 çıkar. Eşit ızgarada 8 dedektör (2 × 4) yetmez, çünkü hücre köşesi en yakın dedektöre 6,25 m uzakta kalır; araç bu yüzden 9 verir (3 × 3, 10 × 6,7 m aralıkla). Sıraları birbirine göre kaydıran bir yerleşimle 8 dedektör de kuralı sağlayabilir; böyle bir yerleşim projede çizimle gösterilir. Alan hesabının asıl yanılttığı yer dar ve uzun mahallerdir. Birkaç örnek daha:
- 10 × 10 m toplantı salonu, duman: 2 dedektör. Tek dedektör köşelere 7,07 m uzakta kalır, bu da 6,2 m'yi aşar.
- 2 × 30 m koridor, duman: 3 dedektör; koridor kuralında aralık 12,4 m'ye kadar çıkabilir.
- 3 × 30 m geçit, duman: alan hesabı 2 der, ama 30 m'lik orta hattı iki dedektör örtemez; eni 2 m'yi aştığı için koridor kuralı da uygulanmaz: 3 dedektör, 10 m arayla.
- 6 × 8 m mutfak, ısı: 2 dedektör. Mutfakta duman değil ısı dedektörü kullanılır; yarıçap 4,5 m'dir.
Tavan Yüksekliğine Göre Sınırlar
| Dedektör | Uygun | Koşullu | Uygun değil |
|---|---|---|---|
| Nokta tipi duman (EN 54-7) | 12 m'ye kadar | 12–16 m (kullanıma ve ortama bağlı) | 16 m'nin üstü |
| Nokta tipi ısı, A1 sınıfı (EN 54-5) | 7,5 m'ye kadar | — | 7,5 m'nin üstü |
| Nokta tipi ısı, diğer sınıflar | 6 m'ye kadar (B–G yalnız nesne koruma) | — | 6 m'nin üstü |
| Hat tipi ısı, A1 (EN 54-22) | 9 m'ye kadar | — | 9 m'nin üstü |
Tavan yükseldikçe duman soğuyup seyrelir ve tavana ulaşamadan bir sıcak hava tabakasının altında asılı kalabilir. Bu yüzden yüksek tavanlı depo, hangar ve atriyumlarda nokta tipi dedektör yerine ışın tipi (beam) dedektör ya da aspirasyonlu algılama kullanılır.
Düz Olmayan Tavanlar ve Özel Durumlar
- Kirişli tavan: kirişin derinliği tavan yüksekliğinin %10'unu aşıyorsa kiriş duvar gibi davranır; kirişler arasındaki her göz ayrı bir oda gibi hesaplanır.
- Tavana yaklaşan raf ve bölmeler: üst ucuyla tavan arasında 0,3 m ya da daha az boşluk kalan bölme ya da raf duvar sayılır; iki yanı ayrı alanlar olarak korunur. Dedektörün altında en az 0,5 m boşluk bırakılır.
- Eğimli tavan: tepe ile en alçak nokta arasındaki fark duman dedektörü için 600 mm'nin altındaysa tavan düz sayılır; daha dik ve testere dişli çatılarda yerleşim kuralları farklıdır (ör. testere dişli çatıda her tepenin yakınına bir sıra dedektör konur) ve proje çiziminde ayrıca gösterilir.
- Hava akımı: dedektör hava menfezine 0,5 m'den yakın bir yere ya da hava hızının 0,5 m/s'yi aştığı bir yere konmaz. Saatte 10'dan fazla hava değişimi olan mahallerde daha hassas dedektör ya da farklı bir algılama yöntemi gerekebilir; aynı dedektörden daha fazla koymak genellikle yetmez.
- Asma tavan ve döşeme boşlukları: boşluktaki yangın yükü belirli bir sınırı aşıyorsa (şartnamede 25 MJ/m²; yangın algılama sisteminin kabloları yangına dayanıklı değilse 15 MJ/m²) boşluk da ayrıca korunur. Delikli asma tavanda delikler bütün yüzeye düzgün dağılmışsa, açıklıklar yüzeyin %40'ından fazlasını oluşturuyorsa, her delik 10 × 10 mm'den büyükse ve tavanın kalınlığı deliğin en küçük ölçüsünün üç katını geçmiyorsa, tavanın üstündeki dedektör alttaki mahali de koruyabilir.
Bu durumların her biri projede ayrıca çizilir; hesap aracı yalnız düz tavanlı dikdörtgen mahaller içindir.
Evde Duman Dedektörü Nereye Takılır?
Evlerde kullanılan kendi sireni ve pili olan bağımsız alarmlar (EN 14604) TSE CEN/TS 54-14'ün kapsamında değildir. Onlar için yaygın olarak başvurulan kaynaklar İngiliz BS 5839-6 ve ABD'deki NFPA önerileridir. Bu önerilerin ortak noktaları şunlardır:
- Her katta en az bir alarm; yatak odalarına açılan hol ya da koridorda mutlaka bir alarm; mümkünse yatak odalarının içinde de.
- Tavana, mümkünse odanın ortasına yakın; duvara ve aydınlatma armatürüne fazla yakın değil.
- Mutfakta duman değil ısı alarmı; duman alarmı ocaktan uzakta tutulur.
- Banyo ve duş kapısının hemen dışına, klima ve vantilatör üflemesinin önüne takılmaz.
- Birden fazla alarm varsa birbirine bağlı (biri öttüğünde hepsi öten) modeller tercih edilir.
Ev tipi modelleri ev tipi duman dedektörleri sayfasında bulabilirsiniz; yanlış yere takılan alarmın neden sık öttüğünü duman dedektörü neden öter sayfasında anlattık.
Sık Yapılan Hatalar
- "Her 100 m²'ye bir dedektör" kuralı: eski baskının ve başka bir standardın değeri; bugünkü yarıçapla hem sayı hem yerleşim tutmaz.
- Kirişli tavanda kirişleri yok saymak: derin kirişler dumanı gözlerde tutar; her göz ayrı korunmalıdır.
- Menfezin önü: üflenen hava dumanı dedektörden uzaklaştırır, emilen hava ise yakındaki dedektörü kirletir.
- Yüksek tavana nokta dedektörü: 16 m'nin üstünde duman tavana ulaşmayabilir; ışın ya da aspirasyonlu sistem gerekir.
- Mutfak ve otoparka duman dedektörü: yanlış alarmların en büyük kaynağıdır; buralarda ısı dedektörü kullanılır (dedektör çeşitleri).
Projenizin dedektör yerleşimini standarda göre birlikte çıkaralım; mevcut bir binada eksik ya da fazla dedektörü yerinde tespit edip rapor edebiliriz.
Sık Sorulan Sorular
Duman dedektörü kaç metrekareye bir konur?
TSE CEN/TS 54-14:2018 metrekare değil yarıçap verir: tavanın her noktası en yakın duman dedektörüne en çok 6,2 m yatay uzaklıkta olmalıdır. Düz tavanda kare yerleşimle bu, dedektör başına yaklaşık 77 m² eder. Ancak sonucu oda şekli belirler; 3 × 30 m'lik bir geçitte alan hesabı 2 derken 3 dedektör gerekir.
Duman dedektörleri arası mesafe ne kadar olmalı?
Düz tavanda kare yerleşimde duman dedektörleri arasında en çok yaklaşık 8,8 m, duvara en çok yaklaşık 4,4 m bırakılır. Eni 2 metreyi geçmeyen koridorlarda aralık 12,4 m'ye kadar çıkabilir, uç duvara uzaklık 6,2 m'yi geçmez.
Isı dedektörleri neden daha sık konur?
Sıcak gazlar tavan boyunca yayıldıkça soğur; ısı dedektörünün yangını zamanında görebilmesi için kaynağa daha yakın olması gerekir. Bu yüzden TSE CEN/TS 54-14:2018 ısı dedektöründe yarıçapı 4,5 m ile sınırlar (duman için 6,2 m). Kare düzende iki ısı dedektörü arası yaklaşık 6,4 m olur. Tavan sınırı da daha düşüktür: A1 sınıfında 7,5 m, öteki sınıflarda 6 m.
Duman dedektörü kaç metre tavan yüksekliğine kadar kullanılır?
Nokta tipi duman dedektörü 12 metreye kadar uygundur; 12–16 metre arasında kullanım ve ortam koşullarına göre değerlendirilir, 16 metrenin üstünde yetersiz kalır. Daha yüksek tavanlarda ışın tipi (beam) ya da aspirasyonlu duman algılama kullanılır.
Duman dedektörü tavandan ne kadar aşağıda olmalı?
Duyarlı eleman tavanın en az 25 mm altında ve oda yüksekliğinin üst %10'u içinde olmalıdır; bu mesafe duman dedektöründe en çok 600 mm, ısı dedektöründe en çok 150 mm'dir. Örneğin 3 m yüksekliğindeki odada duman dedektörü için sınır 300 mm'dir. Dedektör duvara en az 0,5 m, hava menfezine en az 0,5 m uzakta tutulur.
Evde kaç duman dedektörü gerekir?
Ev tipi alarmlar için yaygın öneri her katta en az bir, yatak odalarına açılan holde mutlaka bir, mümkünse yatak odalarının içinde de birer alarmdır. Mutfakta duman alarmı yerine ısı alarmı kullanılır. Birden fazla alarm varsa birbirine bağlı modeller tercih edilir.
Koridorda duman dedektörü kaç metre arayla konur?
Eni 2 metreyi geçmeyen koridorlarda duman dedektörleri arasında en çok 12,4 m, ısı dedektörleri arasında en çok 9 m bırakılır; koridorun uç duvarına uzaklık duman için 6,2 m'yi, ısı için 4,5 m'yi geçmez. Daha geniş koridorlar oda gibi hesaplanır.